Салыққа реакция әрдайым формула арқылы жүрмейді. Ол қабылдау арқылы жүреді. Қазір салық саясаты туралы әңгімені өзгертіп жатқан негізгі нәрсе осы. Мөлшерлемені көтеру енді бұрынғыдай нақты нәтиже береді деп айту қиын. Барлығы адамның салықты қалай көріп, қалай сезінетініне байланысты. Ұзақ уақыт есептеулерде шекті мөлшерлеме басты орын алды. Бірақ адамдардың мінез-құлқында басқа логика күшейіп келеді. Олар соңғы пайызға емес, жалпы қанша төлегеніне қарайды. Қанша ақша кеткеніне қарайды. Дәл осы фактор салық базасын өзгертеді.
Елемеу қиын бір факт бар. Орташа салық жүктемесі 1 пайыздық тармаққа өссе, декларацияланған табыс шамамен 2,5 пайызға төмендейді. Бұл адамдардың көбірек жұмыс істеу немесе аз жұмыс істеу туралы шешімі емес. Бұл жүктемені сезіну реакциясы. Салық «сезілетін» деңгейге жеткенде, мінез-құлық өзгереді. Көбіне жұмыс азаймайды. Табыс формасы өзгереді.
Экономика ұзақ уақыт бойы негізгі сигнал ретінде шекті мөлшерлемені қарастырды. Яғни соңғы табылған теңгеден қанша пайда қалады деген сұрақ. Барлық дерлік модельдер осы логикаға сүйенеді. Бірақ бұл тек бір жағдайда жұмыс істейді. Егер адам шынымен әр қосымша табысты осылай есептесе. Ал өмірде бұл сирек.
Көпшілік қарапайым нәрсеге қарайды. Қолда қанша ақша қалды. Бюджетке қанша кетті. Бұл түсінікті метрика. Терең талдауды қажет етпейді. Сондықтан шешім дәл осы жерде қабылданады. Егер төленетін сома күрт өссе, реакция да пайда болады. Мұнда маңызды айырмашылық бар. Шекті мөлшерлеме ынтаны анықтайды. Орташа жүктеме қабылдауды анықтайды. Егер осы екінші факторды елемесек, толық картина көрінбейді.
Жоғары табысы бар адамдарға мөлшерлеме өссе, пайыз бәріне бірдей көрінеді. Бірақ нақты ақшада айырмашылық үлкен. Табыс жоғары болған сайын төленетін салық та көп болады. Бұл өзгерісті «көрінетін» етеді. Және реакцияны күшейтеді. Сондықтан тұрақты бір бақылау бар. Бай адамдар күштірек реакция береді. Бірақ бұл олардың икемдірек болғанынан емес. Бұл өзгерістің олар үшін ірі көрінуімен байланысты. Яғни қабылдау әсері күштірек.
Мінез-құлықты бөлшектеп қарасақ, екі арна көрінеді. Біріншісі — еңбек көлемінің өзгеруі. Екіншісі — табысты көрсету тәсілінің өзгеруі. Классикалық модельде бірінші маңызды. Ал шынайы өмірде екінші жиі басым болады. Салық жүктемесі өссе, адамдар міндетті түрде аз жұмыс істемейді. Олар балама іздейді. Табысты әр кезеңге бөледі. Шегерімдерді пайдаланады. Табыс алу формасын өзгертеді. Яғни табыс жоғалмайды. Ол жай ғана орын ауыстырады.
Сондықтан декларацияланған табыстың төмендеуі экономикалық белсенділік төмендеді дегенді білдірмейді. Бұл тек оның салық жүйесінде қалай көрінетінін көрсетеді. Байқалу әсері күшейгенде бір қызық жағдай туындайды. Салықты көтеру мөлшерлемеге жоғары сезімталдық сияқты көрінеді. Бірақ шын мәнінде бұл жүктеме деңгейіне реакция. Бұл екеуі бөлек нәрсе.
Ұзақ уақыт бойы бұл айырмашылық көрсеткіштердің ішінде жасырын болды. Табыс икемділігі салыққа реакция ретінде түсіндірілді. Бірақ оның бір бөлігі қабылдауға байланысты. Осы бөлікті бөлек қарасақ, нәтиже өзгереді. Табысы әртүрлі топтар арасындағы айырмашылық азаяды. Байлар әлі де сезімтал. Бірақ бұрын ойлағандай емес. Бұл жоғары табыстарға салықты өсіру міндетті түрде базаны бұзады деген пікірді әлсіретеді.
Практикада бұл өте маңызды. Салық мөлшерлемесін өзгерту кезінде бюджет қанша жоғалтады деген болжам жасалады. Егер бұл шығындар асыра бағаланса, саясат тым сақ болады. Ал шын мәнінде кеңістік бар. Тағы бір маңызды фактор — салық жүйесінің құрылымы. Шекті деңгейлер мөлшерлемеден кем емес рөл атқарады. Дәл осы жерде жүктеме күрт өседі. Және дәл осы жерде ол байқалады.
Егер шек төмен болса, көп адам салықтың күрт өсуіне тап болады. Бұл байқалу әсерін күшейтеді. Егер шек жоғары болса, өзгеріс аз адамға әсер етеді. Қабылдау да өзгереді. Бірдей мөлшерлеме болса да, нәтиже әртүрлі болуы мүмкін. Себебі жүктеме қалай бөлінгені маңызды. Және ол қалай сезілетіні маңызды.
Бұл салық саясатына жаңа мүмкіндік береді. Тек мөлшерлемемен емес, жүйенің құрылымымен жұмыс істеуге болады. Яғни реакцияны дизайн арқылы басқаруға болады. Салықтың табыста қалай көрінетінін өзгерту арқылы. Өтпелі немесе аралас экономикасы бар елдер үшін бұл әсіресе маңызды. Қазақстан да соның ішінде. Мұнда салық туралы талқылау көбіне мөлшерлеме төңірегінде жүреді. Көтеру керек пе, жоқ па. Бірақ бизнес пен халықтың нақты реакциясы қабылдауға байланысты.
Егер салық жүктемесі күрт және анық өссе, реакция күшейеді. Тіпті өзгеріс аз болса да. Егер жүктеме біртіндеп өссе, әсері әлсіз болуы мүмкін. Бұл салық саясаты туралы әңгімені өзгертеді. Енді мәселе тек мөлшерлемеде емес. Салық қалай көрінеді деген сұрақта. Қай жерде секіріс бар. Жүктеме уақыт бойынша қалай бөлінген.
Тағы бір маңызды нәрсе — сенім. Егер салық әділ және түсінікті болса, реакция жұмсақ болады. Егер өзгеріс күтпеген және күрт болса, байқалу әсері күшейеді. Бірақ сенімді есептемегеннің өзінде негізгі механизм жұмыс істейді. Адамдар төленген сомаға қарайды. Және сол бойынша шешім қабылдайды.
Бюджетке қысым артқан кезде, салық базасын дұрыс бағалау өте маңызды. Бірнеше пайыздық қателік миллиардтарға тең. Егер мінез-құлық факторы ескерілмесе, бұл қателік жүйелі болады. Қиындық мынада, байқалу әсерін тікелей көру қиын. Ол табыс динамикасы арқылы көрінеді. Декларация арқылы көрінеді. Бірақ оны бөліп көрсетуге болады. Егер салық құрылымында айырмашылық болса.
Бірдей мөлшерлеме әртүрлі жүктеме беретін жағдайлар осыны түсінуге мүмкіндік береді. Яғни ынта мен қабылдауды ажыратуға болады. Нәтиже әдеттегі логикаға ыңғайсыз. Адамдардың мінез-құлқы формуладан гөрі нақты сезінуге жақын. Яғни салық қалай көрінеді — соған тәуелді. Бұл талдау тәсілін өзгертеді. Қарапайым модельдер жеткіліксіз болады. Мінез-құлық факторларын қосу керек.
Журналистер үшін бұл жаңа мүмкіндік. Салық тек техникалық тақырып емес. Мұнда адам факторы бар. Қабылдау бар. Реакция бар. Бұл тақырыпты тірі етеді. Саясат үшін бұл сақтықты талап етеді. Жоғары реакция әрдайым мөлшерлемеге сезімталдық емес. Бұл жай ғана байқалу әсері болуы мүмкін.
Бұл айырмашылық ұсақ көрінеді. Бірақ салдары үлкен. Ол реформаның дизайнына әсер етеді. Бюджет күтулеріне әсер етеді. Тәуекелді бағалауға әсер етеді. Егер осы фактор ескерілмесе, қателіктер жинала береді. Олар қазірдің өзінде есептерде бар. Және шешімдерге әсер етіп отыр.
Ал егер байқалу әсерін ескерсек, жаңа құрал пайда болады. Жүйені дәл баптауға мүмкіндік туады. Реакцияны тек ынта арқылы емес, қабылдау арқылы да басқаруға болады. Бұл классикалық экономиканы жоққа шығармайды. Бірақ оған жаңа қабат қосады. Және талдауды шынайырақ етеді.
Енді сұрақ мөлшерлемені қалай өзгерту емес. Сол өзгеріс адамға қалай көрінеді деген сұрақ. Осы жерде салық саясаты тек сандар емес. Ол мінез-құлық туралы. Және сандардың қалай қабылданатыны туралы.
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
