Осыдан бірнеше жыл бұрын білім беру жүйесіндегі басты мәселе білімге қолжетімділік деп саналатын. Қазір жағдай тез өзгеріп жатыр. Ақпарат бұрын-соңды болмаған деңгейде қолжетімді болды. Ал күн тәртібіне басқа сұрақ шықты: кез келген жауап бірнеше секундта табылатын заманда адамның өзімен не болады? АНО «Цифрлық экономика» дайындаған «Білім беру саласына жасанды интеллекттің ықпал ету сценарийлері» атты зерттеу осы сұраққа жауап іздейді. Бір қарағанда әңгіме мектеп пен университеттегі жаңа технологиялар туралы сияқты көрінеді. Бірақ мәселе әлдеқайда тереңде жатыр. Әңгіме адамның ақпаратты саралау, деректерді тексеру, қорытынды шығару және шешім қабылдау қабілетін сақтап қала алуында.
Қызығы сол, қоғам әлі күнге дейін жасанды интеллекттің пайдасы мен зиянын талқылап жатқанда, студенттер оны күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналдырып үлгерді. Зерттеуде келтірілген Жоғары экономика мектебінің деректеріне сәйкес, студенттердің 87%-ы жасанды интеллект құралдарын пайдаланады. Үштен бірінен астамы оларды аптасына кемінде бір рет қолданады. Көпшілігі тапсырмаларды орындауға кететін уақыттың қысқарғанын айтады. Яғни технология жай талқыланатын тақырыптан жұмыс құралына айналып үлгерді. Бірақ оның кең таралуымен бірге зерттеушілерді мазалайтын тағы бір сұрақ туындады: ойлау қабілетіне не болып жатыр?
Зерттеуде Microsoft пен Карнеги-Меллон университетінің зерттеуіне ерекше назар аударылады. Оның қорытындысы қарапайым көрінгенімен, ойландырады. Адам жасанды интеллектке қаншалықты көп сенсе, оның жауабын соншалықты аз тексереді. Біртіндеп алгоритм ұсынған жауап дайын ақиқат ретінде қабылдана бастайды. Бұл жерде мәселе жалқаулықта емес. Ғалымдардың айтуынша, интеллектуалдық жұмыстың құрылымы өзгеріп жатыр. Бұрын уақыттың едәуір бөлігі ақпарат іздеуге, дереккөздерді салыстыруға және қорытынды жасауға жұмсалатын. Қазір адамның міндеті көбіне дайын жауапты қарап шығуға және өңдеуге ауысып барады. Адам процесс ішінде қалады, бірақ оның рөлі шешім іздеушіден шешімді ұсынған жүйені бақылаушыға айналуда.
Осындай қорытындыға Швейцария бизнес мектебінің зерттеушілері де келген. Олар сыни ойлаудың әлсіреуін когнитивтік жүктеменің азаюымен байланыстырады. Яғни белгілі бір интеллектуалдық жұмысты құрал тұрақты түрде орындап отырса, адам сол қабілеттерді дамыту қажеттілігін аз сезіне бастайды. Ал Массачусетс технологиялық институтының зерттеуі бұдан да алаңдатарлық нәтиже көрсеткен. Ғалымдар эссені өз бетімен жазған студенттерді, іздеу жүйесін пайдаланғандарды және жасанды интеллект көмегіне жүгінгендерді салыстырған. ЖИ пайдаланған топтың ойлау процесіне қатысу деңгейі төменірек болған. Зерттеу авторлары мұндай тәуелділік кең тараса, ұзақ мерзімді салдары білім беру жүйесі үшін айтарлықтай болуы мүмкін екенін ашық жазады.
Дегенмен зерттеу жасанды интеллектті тек қауіп ретінде сипаттамайды. Авторлар оның әсері біржақты емес екенін бірнеше рет атап өтеді. Бір технология адамның қабілетін әлсіретуі де, күшейтуі де мүмкін. Мысал ретінде Қытайдағы дизайнер студенттер арасында жүргізілген зерттеу келтірілген. Онда генеративті ЖИ құралдары студенттердің өзіне деген сенімін арттырып, алаңдаушылықты азайтып, шығармашылық ойлауды дамытуға көмектескен. Көптеген студент үшін алгоритмдер жұмысты бастауға және қателесуден қорықпауға мүмкіндік берген. Яғни шешуші фактор технологияның өзі емес, оны қалай қолдану екені анық байқалады. Біреулер ЖИ-ді ойлау серіктесі ретінде пайдаланады, ал енді біреулер оны өз ойлауының орнына қояды.
Осы тұста болашақ білім беру жүйесінің негізгі сұрағы туындайды. Дәстүрлі білім беру адамның нені білетінін және нені өз бетімен істей алатынын бағалауға негізделген еді. Бірақ кез келген студент мәтін жазып, есеп шығарып немесе презентация дайындап бере алатын интеллектуалдық көмекшіге қол жеткізсе, бұрынғы бағалау жүйесі өз мәнін жоғалта бастайды. Зерттеу авторлары болашақта білім беру нәтижені емес, нәтижеге жету жолын көбірек бағалайды деп есептейді. Ең маңыздысы дайын жауап емес, дұрыс сұрақ қоя білу, ақпаратты тексеру, қатені табу және жеке көзқарас қалыптастыру болады. Басқаша айтқанда, болашақтағы басты тапшылық білім емес, біліммен өз бетімен жұмыс істей алу қабілеті болмақ.
Зерттеудің ең маңызды бөлігі технологияға емес, адам мінез-құлқына қатысты. Авторлардың айтуынша, көптеген мұғалім қазірдің өзінде оқушылардың жасанды интеллектті көмекші құрал ретінде емес, тапсырманы толық орындап беретін жүйе ретінде пайдаланып жатқанын байқауда. Мұндай жағдайда мәселе плагиатта ғана емес. Білім берудің негізгі мақсатының өзі өзгеруі мүмкін. Егер жұмысты алгоритм орындаса, оқушы талдау, пайымдау және шешім іздеу дағдыларын дамытпайды. Формалды түрде тапсырма орындалғанымен, оқу процесі жүзеге аспайды. Ұзақ мерзімде бұл күрделі мәселелерді өз бетімен шешуге сирек тап болатын ұрпақтың қалыптасуына алып келуі мүмкін.
Сондықтан бұл жерде ең қызығы технологиялық емес, әлеуметтік мәселе. Бұрын адамның басты артықшылығы күрделі сұрақтарға жауап таба алу қабілеті болса, енді дұрыс сұрақ қоя білу және алынған жауапты тексере алу қабілеті алдыңғы орынға шығып отыр. Жасанды интеллект тек білім беру жүйесін ғана емес, интеллектуалдық еңбектің табиғатын да өзгертіп жатыр. Егер бұрын мектеп пен университет шешім іздеуді үйретсе, енді олар алгоритм ұсынған шешімді бағалауды үйретуге мәжбүр болуы мүмкін.
Зерттеу авторлары технологияларды шектеуге немесе тыйым салуға шақырмайды. Керісінше, олар ең тиімді жол ретінде адам мен жасанды интеллекттің серіктестігін көреді. Мұндай модельде алгоритмдер күнделікті қайталанатын жұмысты атқарады, оқытуды жекелендіруге көмектеседі және уақытты босатады. Ал мұғалім сыни ойлауды, мотивацияны және белгісіз жағдайда шешім қабылдау қабілетін дамытуға көбірек көңіл бөледі. Бұл жағдайда ЖИ адамды алмастырмайды, оның мүмкіндігін күшейтеді.
Бірақ осы сценарий мен білім беру сапасының төмендеуі арасындағы шекара өте жіңішке. Бүгінгі басты сұрақ жасанды интеллект білім беру жүйесіне келе ме деген мәселе емес. Ол әлдеқашан келді. Негізгі сұрақ — білім беру жүйесі адамның өз бетімен ойлау қабілетін сақтап қала ала ма, әлде біз шынымен де мәселені алгоритмнің көмегінсіз шешіп көрмеген алғашқы буынның қалыптасуына куә боламыз ба?
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
