Еңбек өнімділігі туралы сөз болғанда, әдетте инвестициялар, технологиялар, өндірісті жаңғырту және қызметкерлердің біліктілігі айтылады. Бірақ экономикаға күн сайын әсер етіп отырған, алайда көп жағдайда назардан тыс қалатын тағы бір фактор бар. Ол — өндірістегі жарақаттану. Шын мәнінде дәл осы жерде бизнестің тиімділігіне, өндірістік процестердің тұрақтылығына және экономикалық өсім сапасына тікелей әсер ететін шығындар жасырын жатыр.
Бір қарағанда жағдай жаман емес сияқты көрінеді. 2025 жылы Қазақстанда еңбек қызметімен байланысты жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулар салдарынан 2 328 адам зардап шекті. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 5,8%-ға аз. Ол кезде 2 471 адам зардап шеккен болатын. Бірақ бұл көрсеткіштердің артында әлдеқайда маңызды мәселе тұр. Өндірістегі жарақат жұмыс орнымен ғана шектелмейді. Ол бүкіл экономикаға әсер ететін шығындарға айналады.
Әрбір жазатайым оқиға белгілі бір тізбекті іске қосады. Алдымен қызметкер жұмыс процесінен шығып қалады. Кейін кәсіпорын жұмыс уақытын жоғалтады. Одан кейін емделу шығындары, өтемақылар мен жаңа маман іздеу мәселесі туындайды. Қосымша жүктеме әріптестерге түседі. Өндіріс тұрақтылығы төмендейді. Кей жағдайда экономика тек бір қызметкерден ғана емес, жылдар бойы жинақталған тәжірибе мен кәсіби дағдылардан да айырылады. Сондықтан өндірістегі жарақаттануды тек еңбек қауіпсіздігі мәселесі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Шын мәнінде бұл бүкіл экономика төлейтін өнімділікке салынатын жасырын салық.
Мәселенің ауқымы жарақаттанудың құрылымынан анық көрінеді. Қазақстанда өндірістік тәуекелдер ең алдымен өнеркәсіптік өңірлерде шоғырланған. 2025 жылы ең көп зардап шеккендер Шығыс Қазақстан облысында тіркелді — 287 адам немесе республика бойынша барлық жағдайдың 12,3%-ы. Қарағанды облысында 277 адам немесе 11,9%, Ұлытау облысында 252 адам немесе 10,8% зардап шеккен. Осы үш өңірдің үлесіне елдегі барлық өндірістік жарақаттардың шамамен 35%-ы тиесілі. Басқаша айтқанда, елдегі әрбір үшінші зардап шеккен адам дәл осы өңірлерде жұмыс істеген.
Бұл кездейсоқтық емес. Аталған өңірлер еліміздің негізгі өндірістік орталықтарының бірі болып саналады. Мұнда тау-кен өндірісі, металлургия және басқа да ірі өнеркәсіп кәсіпорындары шоғырланған. Сондықтан өндірістегі жарақаттану статистикасы белгілі бір деңгейде Қазақстан экономикасының өндірістік картасын да көрсетеді.
Өңірлер арасындағы жағдай біркелкі емес. Қарағанды облысында зардап шеккендер саны бір жыл ішінде 401 адамнан 277 адамға дейін төмендеді. Бұл бірден 124 жағдайға азайғанын білдіреді. Ұлытау облысында көрсеткіш 287 адамнан 252 адамға дейін қысқарды. Павлодар облысында 183 адамнан 150 адамға, Алматы қаласында 193 адамнан 168 адамға дейін азайды. Алайда кейбір өңірлерде керісінше өсім байқалды. Атырау облысында зардап шеккендер саны 87 адамнан 127 адамға дейін көбейді. Шығыс Қазақстан облысында көрсеткіш 253 адамнан 287 адамға өсті. Сондай-ақ Маңғыстау, Жетісу және Ақтөбе облыстарында да өсім тіркелді.
Салалар бойынша жағдай одан да қызық. Қазақстандағы өндірістік жарақаттардың шамамен алтауының төртеуі небәрі үш салаға тиесілі. Өңдеу өнеркәсібінде 2025 жылы 796 адам зардап шекті. Бұл барлық жағдайдың 34,2%-ын құрайды. Тау-кен өндіру және карьерлерді игеру саласында 380 адам немесе 16,3% зардап шеккен. Құрылыс саласында 198 адам немесе 8,5% тіркелген. Осы үш саланың үлесіне өндірістегі барлық жарақаттардың шамамен 59%-ы келеді.
Сонымен қатар салалардағы үрдіс әртүрлі. Тау-кен өндірісінде зардап шеккендер саны 480 адамнан 380 адамға дейін азайған. Яғни бір жыл ішінде 100 жағдайға қысқарған. Көлік және қоймалау, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету, энергетика және әкімшілік қызмет көрсету салаларында да төмендеу байқалады. Бірақ құрылыс секторында керісінше өсім болды. Мұнда көрсеткіш 185 адамнан 198 адамға дейін көбейді. Сауда және автокөлік жөндеу саласында да өсім байқалды: 92 адамнан 124 адамға дейін. Ең қызығы, елдегі ең ірі тәуекел көзі болып отырған өңдеу өнеркәсібінде айтарлықтай өзгеріс жоқ. 2024 жылы 800 адам зардап шексе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 796 адам болды.
Мұның барлығы еңбек өнімділігімен тікелей байланысты. Өйткені жарақаттардың негізгі бөлігі өндіріс, құрылыс және тау-кен салаларында орын алады. Бұл салалар ел экономикасындағы қосылған құнның елеулі бөлігін қалыптастырады. Сондықтан экономика жекелегенқызметкерлерді ғана емес, өндіріс желісінде, құрылысалаңында немесе өнеркәсіп нысанында жұмыс істейтінмамандарды жоғалтады.
Кәсіпорындардың көлемі бойынша да қызықайырмашылық байқалады. Жалпы көрсеткіш төмендегенімен, ірі бизнес пен шағын кәсіпорындардағы жағдай әртүрлі бағытта өзгерген. Ірі және орта кәсіпорындарда зардап шеккендер саны 2 100 адамнан 1 941 адамға дейін азайды. Бұл 159 адамға төмен деген сөз. Ал шағын кәсіпорындарда көрсеткіш керісінше 371 адамнан 387 адамға дейін өсті.
Өліммен аяқталған жағдайлар одан да маңызды көрініс береді. Шағын кәсіпорындарда 387 адам зардап шегіп, олардың 67-сі қайтыс болған. Ал ірі және орта кәсіпорындарда 1 941 адам зардап шегіп, 117 адам қаза тапқан. Яғни шағын бизнес жалпы жарақаттанудыңәлдеқайда аз бөлігін құрағанымен, мұнда қаза тапқандарсанының зардап шеккендер санына арақатынасыайтарлықтай жоғары.
Бұл міндетті түрде қауіпсіздік талаптары нашар сақталады дегенді білдірмейді. Көбіне мәселе ресурстарға байланысты. Ірі кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі қызметтері, ішкі бақылау жүйелері, қызметкерлерді оқыту бағдарламалары және тәуекелдерді басқару құралдары бар. Ал шағын бизнесте қауіпсіздік көбіне кәсіп иесінің, шебердің немесе бригадирдің тәжірибесіне тәуелді болады.
Бірақ ең үлкен мәселе оқиғаның өзінде емес, оның салдарында жатыр. 2025 жылы өндірістегі жарақаттар мен кәсіптік аурулар салдарынан Қазақстан шамамен 106 мың адам-күн жұмыс уақытын жоғалтты. Бұл толық бір жыл бойы жұмыс істейтін шамамен 430 адамның еңбегіне тең. Жоғалған жұмыс уақытының құны шамамен 2,3 миллиард теңгеге бағаланады. Бұдан бөлек, өндірістік жарақаттардың тікелей материалдық салдары 4,9 миллиард теңгені құрады. Бір зардап шеккен адамға шаққанда орташа шығын көлемі 2,1 миллион теңге болды.
Алайда бұл көрсеткіштердің өзі нақты шығындардың толық көлемін көрсетпейді. Мұнда өндіріс өнімділігінің төмендеуі, тәжірибенің жоғалуы, жұмыс процестерін қайта ұйымдастыру, басқа қызметкерлерге түсетін қосымша жүктеме сияқты факторлар есепке алынбаған. Сондықтан өндірістегі жарақаттану барған сайын тек еңбек қауіпсіздігі мәселесі емес, толыққанды экономикалық фактор ретінде қарастырыла бастады.
Халықаралық тәжірибеде өндірістік жарақаттану ұзақуақыттан бері экономикалық шығындардың факторы ретінде қарастырылады: ол еңбек өнімділігіне, қызметкерлердің денсаулығына және экономикалық өсімсапасына әсер етеді. Халықаралық еңбек ұйымыныңбағалауынша, өндірістегі жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулар жыл сайын әлемдік экономикағажаһандық ЖІӨ-нің шамамен 4%-ына тең шығын әкеледі.
Тағы бір маңызды салдар бар. Оны нақты статистикамен өлшеу қиын. Бірақ оның әсері барған сайын байқалып келеді. Өндірістегі жарақаттану кадр тапшылығын күшейтетін факторға айналып барады. Жас мамандар жұмыс орнын таңдағанда тек жалақыға қарамайды. Олар еңбек жағдайына, қауіпсіздік деңгейіне және болашақ мүмкіндіктерге де мән береді. Егер сала қауіпті жұмыс, жарақаттар мен денсаулыққа қауіп төндіретін орын ретінде қабылданса, онда ол басқа салаларға кадр үшін бәсекеде жеңіле бастайды. Бұл әсіресе құрылыс, тау-кен өндірісі, металлургия және өнеркәсіп үшін маңызды.
Сондықтан еңбек қауіпсіздігі туралы әңгіме әлдеқашан каска мен нұсқаулық деңгейінен асып кетті. Экономика жыл сайын жүз мыңнан астам жұмыс күнін, миллиардтаған теңгені және жүздеген адам-жылдық еңбекті жоғалтқанда, мәселе экономикалық өсім сапасына келіп тіреледі. Кез келген экономиканың ең қымбат капиталы зауытта да, ғимаратта да емес. Ол күн сайын жұмысқа өзі келеді. Ал әрбір өндірістік жарақат сол капиталдың азаюына алып келеді. Сондықтанеңбек қауіпсіздігі әркім қатысатын күнделіктімәдениетке айналуы тиіс. Экономика адам қауіпсіздігіжалпы мінез-құлық нормасына айналған кезде ғанашын мәнінде жетіледі.
Алена Романова, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы, арнайы www.economyKZ.org үшін
