Индустриялық саясат қайтадан экономикалық саясаттың негізгі құралдарының біріне айналды. Бірнеше жыл бұрын нарық капиталды өзі бөледі, болашағы бар технологияларды өзі таңдайды және ертеңгі көшбасшыларды өзі анықтайды деген түсінік үстем еді. Бірақ геосаяси қақтығыстар, технологиялық егемендік үшін күрес, климаттық өзгеріс және жаһандық жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы мемлекеттерді экономикадағы рөлін күшейтуге мәжбүр етті. Бүгінде үкіметтер әлемнің әр жерінде субсидия бөліп, жаңа өндірістерді қаржыландырып, басым салаларды қолдап, құрылымдық өзгерістерді жеделдетуге тырысып жатыр. Бірақ мемлекет араласуы ұлғайған сайын бір ыңғайсыз сұрақ алға шығады: неге бірдей құралдарды қолданған елдердің бірінде жаңа бәсекеге қабілетті салалар пайда болады, ал екіншісінде мемлекеттік көмекке тәуелді кәсіпорындардың тізімі ғана ұзарады?
Әлемдік тәжірибе біртіндеп көрсетіп отырған жауап дәстүрлі пікірталастардан әлдеқайда күрделі. Мәселе бюджеттің көлемінде ғана емес, басқарудың сапасында да ғана емес. Негізгі түйін салалардың табиғатында және мемлекеттің қандай құрал қолданатынында жатыр. Бұл гипотезаны тексеруге Қытай ең үлкен зертханаға айналды. Соңғы онжылдықтарда ел ауыр өнеркәсіпті де, көлікті де, энергетиканы да, кеме жасауды да, электрониканы да, микроэлектрониканы да және жаңа технологиялық бағыттарды да қатар қолдады. Қытай тәжірибесінің ауқымы жеке елдердің мысалынан көріне бермейтін заңдылықты ашты: индустриялық саясат әмбебап құрал емес. Ол бір секторларда өсім жасай алады, ал басқа секторларда тиімсіздікті бекітіп тастауы мүмкін.
Мемлекеттік қолдаудың ең айқын нәтижесі технологиясы салыстырмалы түрде қарапайым, өндірісті тез кеңейтуге болатын салаларда көрінеді. Кеме жасау соның ең жарқын мысалдарының бірі болды. Қытай верфтері қуатын жылдам арттырып, өндірісті кеңейтті және әлемдік нарықтағы үлесін өсірді. Бір қарағанда, бұл индустриялық саясаттың сөзсіз табысы сияқты көрінді. Алайда сала ұлғайған сайын көзге бірден түсе бермейтін проблемалар да шыға бастады. Өндірістік қуат сұраныстан жылдам өсті. Компаниялар саны олардың табыс табу қабілетінен тез көбейді. Кәсіпорындардың жүктемесі төмендеп, табыстылық шектеулі болып қалды. Мемлекеттік қолдау бизнеске өмір сүруге мүмкіндік берді, бірақ оны әрдайым тиімді болуға мәжбүрлеген жоқ.
Қазақстан үшін бұл қорытынды өте маңызды. Көптеген капиталды қажет ететін жобалар алғашқы кезеңде әсерлі көрсеткіш бере алады. Инвестиция өседі, өнім шығару ұлғаяды, жұмыс орындары ашылады. Бірақ кәсіпорын тұрақты қолдаудың арқасында ғана бәсекеге қабілетті болып тұрса, экономика жаңа өсім көзін емес, бюджет үшін қосымша міндеттемені алады. Сондықтан өндірістің бар болуы бәсекеге қабілетті саланың бар екенін білдірмейді. Негізгі сұрақ әрдайым біреу: мемлекет бір қадам шегінгеннен кейін бизнес өмір сүре ала ма?
Мемлекеттік қолдау нарық логикасымен қабысқан жерде жағдай басқаша өрбиді. Электромобиль нарығының дамуы ең тұрақты нәтиже мемлекет нарықты алмастырғанда емес, оның жылдам дамуына көмектескенде пайда болатынын көрсетті. Бұл секторда субсидиялар ішкі сұраныстың өсуімен, инфрақұрылымның дамуымен және өндірушілер арасындағы қатаң бәсекемен қатар жүрді. Компаниялар тек мемлекеттік қолдауға қол жеткізу үшін емес, тұтынушы үшін де күресті. Дәл осы қысым шығынды азайтуға, сапаны көтеруге және жаңа технологиялық шешім іздеуге мәжбүр етті. Мемлекет мұнда жалғыз даму көзі емес, катализатор болды. Соның нәтижесінде сала ішкі нарықтан шығып, жаһандық өндірістік тізбектерге кіре алды.
Осыдан Қазақстан үшін ең маңызды тұжырымдардың бірі шығады. Қолдау нақты сұраныс бар жерде немесе ол тез қалыптаса алатын жерде ғана мағыналы. Нарық болмаса, мемлекет дамуды емес, дамудың имитациясын қаржыландыра бастайды. Кәсіпорындар жұмысын жалғастырады, жобалар өмір сүре береді, есептер прогресті көрсетеді, бірақ экономикалық қайтарым шектеулі болып қала береді. Сырттай мұндай модель тұрақты көрінеді. Шын мәнінде, ол экономиканың қазіргі құрылымын сақтап қалу механизміне айналады.
Технологиялық тұрғыдан күрделі секторларда жағдай одан да қиын. Ең үлкен үміт пен ең қатал шектеу дәл осы жерде тоғысады. Микроэлектрониканы жедел дамыту әрекеттері тіпті орасан қаржының өзі технологиялық артта қалуды тез жоя алмайтынын көрсетті. Себебі заманауи технология тек ақшамен жасалмайды. Ол жинақталған білімді, инженерлік мәдениетті, зерттеу ортасын, маманданған жеткізушілерді және ондаған жылда қалыптасатын адами капиталды қажет етеді. Мұның бәрін әкімшілік шешіммен немесе жаңа қолдау бағдарламасымен бірден құру мүмкін емес.
Сондықтан ең күрделі технологиялық нишаларға дереу кіруге ұмтылу индустриялық саясаттың ең қымбат қатесіне айналуы ықтимал. Технология неғұрлым күрделі болса, қаржы саланың ішкі мазмұнын емес, тек сыртқы қабатын жасау қаупі соғұрлым жоғары. Қазақстан үшін бұл сабақ әсіресе өзекті. Шикізаттық модельден жоғары технологиялық экономикаға тез өту ниеті түсінікті әрі тартымды. Бірақ әлемдік тәжірибе технологиялық секіріс бірнеше даму сатысын бірден аттап өтуден сирек туатынын көрсетеді. Көбіне ол құзыретті ұзақ жинақтаудың, өндірісті біртіндеп күрделендірудің және технологиялық ортаны жүйелі қалыптастырудың нәтижесі болады.
Дәл осы жерде қазіргі индустриялық саясат салаларды қолдаудың классикалық үлгісінен айқын ажырай бастайды. Көптеген елдер назарын бар өндірісті қорғауға емес, жаңа технологиялар пайда болатын жағдай жасауға бұрып жатыр. Бұл әсіресе үш бағытта анық көрінеді. Біріншісі климаттық трансформациямен байланысты. Екіншісі технологиялық фронтирге қатысты. Үшіншісі әлемдік нарықтарға кіру ережелерін біртіндеп өзгертетін жаңа реттеуші талаптар төңірегінде қалыптасып жатыр.
Климаттық трансформация өнеркәсіптік саясатқа мемлекеттер экологиялық міндеттемелерді орындауға ұмтылғандықтан ғана айналып отырған жоқ. Одан да маңыздысы — ол жаңа нарықтар, жаңа құн тізбектері және жаңа инвестициялық мүмкіндіктер жасайды. Жеке капитал өтелу мерзімі ұзақ әрі белгісіздігі жоғары жобаларды әрдайым қаржыландыруға дайын емес. Сондықтан мемлекет тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алып, онсыз әлдеқайда кеш пайда болатын немесе мүлде қалыптаспай қалатын салаларға жағдай жасайды. Қазақстан үшін климаттық күн тәртібі сыртқы талаптарға сай болу мәселесінен біртіндеп болашақ бәсекеге қабілеттілік мәселесіне айналып келеді.
Алайда әлемдік тәжірибенің ең маңызды қорытындысы саланы таңдауда емес шығар. Ол құрал таңдауға қатысты. Ондаған жыл бойы мемлекеттердің көбі тарифтерге, субсидияларға, жеңілдетілген несиелерге және ішкі нарықты қорғауға сүйенді. Мұндай модель қысқа мерзімді өсім бере алды, бірақ тұрақты технологиялық артықшылықты әлдеқайда сирек қалыптастырды. Уақыт өте компаниялар қолдауға бейімделіп, клиент үшін емес, мемлекеттік ресурсқа қол жеткізу үшін бәсекелесе бастады. Инновацияға салынатын инвестиция қазіргі позицияны сақтауға жұмсалатын инвестицияға орын берді.
Сондықтан қазіргі өнеркәсіптік саясаттың орталығы біртіндеп зерттеулерге, әзірлемелерге, технологиялық консорциумдарға және инновациялық мемлекеттік тапсырысқа ауысып келеді. Олардың басты артықшылығы — жеке кәсіпорынмен емес, бәсекеге қабілеттіліктің қайнар көзімен жұмыс істеуінде. Технологиямен. Біліммен. Инженерлік құзыретпен. Ғылыми ортамен. Субсидия компанияны қолдайды. Зерттеу бүкіл компаниялар жұмыс істейтін ортаны өзгертеді.
Қазақстан үшін бұл индустриялық саясат туралы бүкіл әлемдік пікірталастан шығатын ең маңызды сабақ болуы мүмкін. Нағыз сұрақ енді өнеркәсіпті қолдауға қанша ақша бөлу керек дегенде емес және қай саланы кезекті басымдықтар тізіміне енгізу керек дегенде де емес. Басты сұрақ әлдеқайда қатал: саясат жаңа білім, жаңа технология және жаңа құзырет жасай ма, әлде қазіргі экономикалық модельдің өмірін ғана ұзартып отыр ма? Дәл осы сұрақтың жауабы индустриялық саясат ұзақ мерзімді даму құралына айнала ма, әлде өткенді қолдаудың қымбат жүйесі болып қала ма — соны анықтайды.
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


