EC[ON]OMY

Біз байыдық. Бірақ достарымыз да байыды

Табыстың өсуі адамның мүмкіндігін кеңейтеді. Алайда әл-ауқатын бағалағанда адам өзін айналасындағылармен де салыстырады. Неліктен материалдық жағдайдың жақсаруы әрдайым күткен қанағат сезімін әкелмейді?

Табысы артқан адамды елестетейік. Күнделікті шығындарын өтеу жеңілдеді. Ақша жинауға, демалысты жоспарлауға мүмкіндік туды. Оның материалдық жағдайы жақсарды.

Бірақ араласатын ортасы да өзгерді. Таныстары кеңірек баспана сатып алып, қымбат сапарларды талқылай бастады. Олардың қалыпты шығыны болып көрінетін нәрсе бұл адамға әзірге қолжетімсіз.

Өзінің ілгерілеуі енді бұрынғыдай елеулі көрінбеуі мүмкін.

Бұл — шартты мысал. Ол нақты қаржылық мүмкіндік пен адамның өзін өзгелермен салыстырғандағы бағасы әртүрлі қарқынмен өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді.

Табыс әлеуметтік ортадан бөлек өмір сүрмейді

Junwei Fan, Santiago Montoya-Blandon және Eugenio Proto авторлығымен IZA сериясында 2026 жылғы тамызда жарияланған жұмыс жастар арасындағы әлеуметтік салыстыруды зерттейді. Авторлар NetHealth Study деректеріндегі екі миллионнан астам коммуникация жазбасын пайдаланып, студенттердің байланыстарын талдайды. Материалдық жағдай студенттердің өз жалақысы арқылы емес, отбасыларының табысы арқылы сипатталады.

Нәтиже әлеуметтік ортаның қалай есепке алынатынына байланысты өзгереді. Байланыстарды алдын ала қалыптасқан деп қабылдағанда, ауқаттырақ ортамен араласу психологиялық жағдайдың жақсырақ көрсеткіштерімен байланысты. Ал модель адамдардың кіммен араласатынын өздері таңдайтынын ескергенде, байланыстың бағыты кері өзгереді: ортаның жоғары табысы депрессиялық белгілердің айқынырақ болуымен байланысты шығады.

Адамдар бір байланыстарды сақтайды, басқаларын сиретеді, жаңа таныстар табады. Сондықтан ортаның ықпалын оның қалай қалыптасқанынан толық ажырату қиын.

Мұндағы маңызды сұрақ — таныстарымыздың материалдық жағдайы ғана емес, неліктен дәл сол адамдар біз үшін салыстыру бағдарына айналғаны.

Әл-ауқаттың межесі неге жылжиды?

Табыстың бірнеше өлшемі бар.

Біріншісі — адамның қанша тауар мен қызмет сатып ала алатыны. Екіншісі — бюджетінің қаншалықты тұрақты екені. Үшіншісі — өзінің мүмкіндігін күнделікті араласатын адамдармен салыстырғанда қалай қабылдайтыны.

Бұл бағалар бір-біріне сәйкес келе бермейді.

Мәселен, отбасы ай сайын ақша жинай бастады. Қаржылық тұрғыдан бұл — нақты ілгерілеу. Күтпеген шығынға төтеп беру мүмкіндігі артады.

Бірақ отбасы өзін бірнеше пәтері бар таныстарымен салыстыра бастаса, жинаған қаражаты жеткіліксіз болып көрінуі мүмкін.

Осылайша жеткілікті табыс туралы түсінік те өзгеріп отырады. Кеше жетістік саналған жағдай бүгін үйреншікті деңгейге айналады.

Бұл табыс өсімінің маңызын төмендетпейді. Емделуге, білім алуға, тұрғын үйге және күтпеген шығындарға қаражаттың болуы дербес құндылыққа ие.

Алайда адамның өз жағдайына қанағаттануы табыспен бірдей мөлшерде өсуге міндетті емес.

Біз байыдық. Бірақ достарымыз да байыды

Қаржылық мүмкіндік кеңейген сайын, адам жеткілікті деп санайтын деңгей де жоғарылауы мүмкін.

Теңсіздік күнделікті өмірде қалай сезіледі?

Зерттеуде табыс айырмасы екі жағдайда да психологиялық жағдайдың нашарлау көрсеткіштерімен байланысты: айналадағы адамдар ауқаттырақ болғанда да, табысы төменірек болғанда да. Авторлар мұны экономикалық алшақтықты қабылдамаумен үйлесетін нәтиже деп түсіндіреді. Бұл қорытынды нақты іріктеме мен модельге қатысты.

Экономикалық талдау үшін бұл адамның өзін бағалайтын ортасына мұқият қарауға негіз береді.

Ұлттық статистика миллиондаған адамның табысын сипаттайды. Ал күнделікті салыстыру нақты адамдармен жүреді: әріптестермен, курстастармен, туыстармен және достармен.

Материалдық айырма қарапайым шешімдерден байқалуы мүмкін. Бірге саяхаттауға қаражат жете ме? Компания үшін қалыпты саналатын шығынды көтеруге бола ма? Ортақ жоспарлардан үнемі бас тартуға тура келе ме?

Бұл мысалдар ықтимал механизмді түсіндіреді. Олар зерттеудің жеке анықталған нәтижелері емес.

Бірдей табыс ұқсас сатып алу мүмкіндігін бергенімен, әртүрлі әлеуметтік ортада басқаша қабылдануы мүмкін.

Араласатын орта да өзгереді

Қарым-қатынас шеңбері өзгермей тұрмайды.

Басқа жұмысқа ауысу, қоныс аудару немесе білім алу жаңа таныстықтарға жол ашуы мүмкін. Солармен бірге адам өзге әдеттермен, шығындармен және жеткілікті тұрмыс туралы басқа түсініктермен кездеседі.

Қызметкердің лауазымы жоғарылап, жалақысы өсті делік. Бірақ енді ол қымбат саяхат пен кең баспананы қалыпты өмір салты деп қабылдайтын адамдармен жиірек араласады.

Материалдық ілгерілеу бар. Сонымен бірге сол ілгерілеуді бағалайтын орта да өзгерді.

Бұл — зерттеу анықтаған нақты сценарий емес, шартты мысал. Ол екі сұрақтың неліктен әртүрлі жауап беруі мүмкін екенін көрсетеді: «Бұрынғыдан жақсы өмір сүріп жатырмын ба?» және «Айналамдағы адамдармен салыстырғанда жағдайым қандай?»

Бірінші жағдайда адам өз өткенімен салыстырады. Екіншісінде өзгелердің мүмкіндігіне қарайды.

Біз байыдық. Бірақ достарымыз да байыды

Зерттеуден қандай қорытынды шығаруға болмайды?

Бұл жұмыс адамдарға достарын табысына қарай таңдауға немесе психологиялық жағдайын жақсарту үшін қарым-қатынасты қысқартуға кеңес бермейді.

Коммуникацияны өзгертуге арналған модельдік сценарийлер нақты өмірде өткізілген бағдарламаның нәтижесімен бірдей емес. Олардың қорытындысы есептің алғышарттарына тәуелді.

Депрессиялық белгілердің көрсеткішін де автоматты түрде клиникалық диагноз ретінде қабылдауға болмайды.

Студенттерден құралған іріктеме бүкіл халықты сипаттамайды. Алынған бағаларды қосымша зерттеусіз Қазақстан тұрғындарына тікелей қолдану дұрыс емес.

Сондай-ақ бұл жұмыс халық табысының өсуі әл-ауқатты нашарлатады дегенді дәлелдемейді. Адамның өз ресурстарының, айналасындағылар табысының және әлеуметтік байланыстарының өзгеруі — бөлек процестер.

Қазақстандағы табыс туралы пікірталасқа не қосылады?

Әл-ауқатты талдағанда алдымен материалдық өзгерістерді анықтау қажет.

Инфляцияны есептегенде табыс өсті ме? Міндетті шығындарды өтеу жеңілдеді ме? Қаржылық қор пайда болды ма? Табыстың негізгі көзі қаншалықты тұрақты?

Бұл сұрақтар отбасының нақты мүмкіндігі кеңейгенін не кеңеймегенін көрсетеді.

Келесі мәселе — адамның сол өзгерістерді қалай қабылдайтыны. Мұнда күтуі, өмірлік мақсаты және өзін салыстыратын ортасы маңызды болуы мүмкін. Бірақ бұл қоғамдық көңіл күйдің дайын түсіндірмесі емес, зерттеуді қажет ететін бағыт.

Адамның наразылығын ауқатты таныстарымен салыстыруға ғана тіреуге болмайды. Оның артында қымбат жалдау ақысы, борыш жүктемесі немесе тұрақсыз жұмыс сияқты өлшенетін қиындықтар тұруы мүмкін.

Сонымен бірге орташа табыстың өсуі де адамдардың бүкіл тәжірибесін ашып көрсетпейді.

Әл-ауқаттың осы қырын зерттеу үшін жергілікті деректер қажет. Олар сатып алу қабілетін, міндетті шығындарды, жұмыспен қамтудың тұрақтылығын және адамның өз жағдайына берген бағасын қамтуы тиіс.

Нақты мүмкіндік пен жеткілікті тұрмыс сезімі

Әл-ауқатты түсіну үшін отбасының ресурстары мен адамның өз жағдайын бағалауын қатар қарастырған жөн.

Біріншісі материалдық ілгерілеуді өлшеуге көмектеседі. Екіншісі сол ілгерілеудің неліктен әр адамға әртүрлі сезілетінін түсінуге мүмкіндік береді.

Отбасының табысы өсіп, жинағы көбейгенімен, ол өзін қалыпты ортасынан қалып бара жатқандай сезінуі мүмкін. Бұл бағалар оның жағдайының әртүрлі қырын сипаттайды.

«Қанша табасыз?» деген сұрақ маңызды болып қала береді. Бірақ оның жанына тағы бір сұрақ қосылады: өзіңізді кіммен салыстырасыз?

Эльвира Батурова, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top