EC[ON]OMY

Неліктен кей қалалар құлдырайды, ал басқалары қайта жаңғырады?

Ірі кәсіпорынның жабылуы қала үшін міндетті түрде тығырыққа тірелуді білдірмейді. Бірақ жаңа экономика бір инвестордың немесе индустриялық парктің арқасында пайда бола бермейді. Ол бизнестің, дағдылардың, инфрақұрылымның және жергілікті институттардың үйлесімді дамуын талап етеді.

Қаланың құлдырауы әрдайым кедейліктен басталмайды. Кейде ол ұзақ уақыт бойы өзгермейді деп қабылданған табыстан басталады.

Ірі зауыт жұмыс орындарын, жеткізушілерге тапсырысты және жергілікті бизнеске табысты қамтамасыз етеді. Оның айналасында білім беру бағдарламалары, кәсіби әулеттер және тұрғындардың болашақ туралы түсінігі қалыптасады. Кәсіпорын дамып тұрған кезде мұндай мамандану артықшылық болып көрінеді.

Бірақ технологиялар, нарықтар мен сұраныс өзгереді. Сол кезде бұрынғы тұрақтылық көзі тәуелділік көзіне айналуы мүмкін.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 2026 жылғы 11 қыркүйекте жарияланған Unpacking place transformation зерттеуі кей аумақтардың неге қайта құрыла алатынын, ал басқаларының экономикалық күйзелістен кейін ұзақ уақыт тоқырап қалатынын қарастырады. Назар инвестиция мен инфрақұрылымға ғана емес, жергілікті көшбасшылыққа, сенімге, бірегейлікке және қатысушылардың бірлесіп әрекет ету қабілетіне де аударылады. www.oecd.org

Негізгі сұрақ — бұрынғы модель дамуды қамтамасыз етуден қалған кезде қала жинақталған мүмкіндіктерін қалай пайдаланады?

Бір соққы — әртүрлі салдар

ЭЫДҰ-ның осы тақырыптағы байланысты зерттеуі Финляндия, Франция, Испания, Швеция, Ұлыбритания және АҚШ қалалық агломерацияларындағы өнеркәсіптік қайта құрылуды талдайды.

2000-жылдардан бері қайта құрылудың орташа немесе күшті қысымына ұшыраған агломерациялар арасында:

  • 19%-ы жұмыспен қамтудың тұрақты даму бағытын сақтаған.
  • 34%-ы бастапқы құлдыраудан кейін онжылдық ішінде қалпына келген.
  • 47%-ы қарастырылған кезеңде жоғалған жұмыс орындарының орнын толтыра алмаған.

Бұл — зерттелген іріктемедегі жұмыспен қамту траекторияларының жіктелуі. Оны кез келген қаланың «жойылу» ықтималдығы деп түсіндіруге болмайды. Дегенмен жұмыс орындары санының қалпына келуі де толық әл-ауқатқа кепіл болмаған: талданған жағдайлардың шамамен төрттен үшіндегі онжылдық нәтижесінде кемінде бір көрсеткіш — жұмыспен қамту, жұмыспен қамтылғандар санының халық санына арақатынасы немесе еңбек өнімділігі — нашарлаған. www.oecd.org

Салдар неге әртүрлі?

Ірі жұмыс берушіден айырылудың әсері зауыт қақпасымен шектелмейді. Жеткізушілердің тапсырысы қысқарады, отбасылардың табысы төмендейді, сауда мен қызметтерге сұраныс әлсірейді. Жергілікті қаржыға қысым түседі. Тұрғындардың бір бөлігі көшіп кетеді.

Бірақ бір қала адамдарды, білім мен капиталды жаңа қызмет түрлеріне бағыттай алады. Екіншісінде оларды бағыттайтын мүмкіндік болмайды.

Тұрақтылық негізгі кәсіпорынның қуатымен ғана емес, оның сыртындағы мүмкіндіктермен де айқындалады.

Экономиканы жаңарту өнеркәсіптен бас тартуды білдірмейді

Қалалардың табысты өзгеруі туралы оқиғалар көбіне тым қарапайым баяндалады: өнеркәсіптік қала музей, университет немесе технологиялық парк салып, жаңа экономикаға қол жеткізді.

Мұндай нышандардың артында әдетте әлдеқайда күрделі жұмыс тұрады.

Баск еліндегі жаңару дәстүрлі өнеркәсіпті жаңғыртуды, білімге негізделген қызметтерді, кластерлік саясатты және адами капиталға инвестицияны ұштастырды. Гуггенхайм музейі Бильбао өзгерісінің айқын нышанына айналды, бірақ оның жалғыз қозғаушысы болған жоқ.

Тарихи тұрғыдан болат өндірісімен байланысты Питтсбург білім беру, денсаулық сақтау және технологиялар арқылы экономикалық базасын кеңейтті. Мұнда университеттер, медициналық мекемелер және мемлекеттік пен жеке сектордың ынтымақтастығы маңызды рөл атқарды.

Бұл мысалдардың мәні «зауытты қызмет көрсету саласымен алмастыру» деген әмбебап кеңесте емес.

Қала қандай құзыреттерді сақтап, дамытуға болатынын, қандай байланыстарды жаңа бағыттарға пайдаланатынын және қай жерде сыртқы қолдау қажет екенін анықтауы керек.

Қаражатты өңірге бағыттауға болады. Бірақ кәсіпорындар, білім беру ұйымдары мен жергілікті басқару арасындағы тұрақты өзара іс-қимыл сол жерде қалыптастырылады.

Жаңа экономикаға апаратын төрт жол

Бастапқы шолуда аумақтарды өзгертудің бірнеше жолы қарастырылады.

Біріншісі — қалыптасқан мамандануды жаңғырту. Италиядағы Ривьера-дель-Брента өнеркәсіптік ауданы аяқкиім өндірісін дамытып, қымбатырақ сегменттерге өтті. Жинақталған дағдылар жаңарудың негізіне айналды.

Екіншісі — жаңа мамандану қалыптастыру. Швецияның Линчёпинг қаласында технологиялық бизнес университет пен компаниялардың, соның ішінде ғылыми ортадан шыққан кәсіпорындардың ынтымақтастығына сүйенді.

Үшіншісі — сырттан құзыреттер тарту. Ирландияның Корк қаласы фармацевтикалық және технологиялық өндірістерді дамыту үшін шетелдік инвестицияны пайдаланды.

Төртіншісі — бар білімді ұштастыру арқылы әртараптандыру. Эйндховен жинақталған өнеркәсіптік және инженерлік мүмкіндіктер негізінде кеңірек жоғары технологиялық жүйе құрды.

Бұл тәсілдер бірін-бірі толықтыра алады. Аумақ қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғыртып, жеткізушілерін дамытып және жаңа өндірістерді қатар тарта алады.

Таңдау нақты мүмкіндіктерге сүйенуі керек: кадрларға, кәсіпорындарға, зерттеу базасына, инфрақұрылымға және нарықтарға шығу жағдайына.

Өнеркәсіптік қаланың өзгеруі және жаңа экономикалық мамандану іздеуі

Қалалар неге тоқырап қалады?

Жаңаруға ресурстың аздығы ғана кедергі келтірмейді. Кейде қалыптасқан жүйенің өзі бөгет болады.

Мұндай тұйықталудың үш түрін ажыратуға болады.

Функционалдық тұйықталу: кәсіпорындар мен жеткізушілер арасындағы байланыстар тым жабық болып, жаңа қатысушылар мен шешімдердің пайда болуын қиындатады.

Танымдық тұйықталу: ұзақ мерзімді құрылымдық өзгеріс уақытша төмендеу ретінде қабылданады. Қатысушылар басқа модельге дайындалудың орнына бұрынғы сұраныстың қайтуын күтеді.

Саяси тұйықталу: шешімдер өміршеңдігін жоғалтып жатқан құрылымды сақтауға бағытталады.

Рур өңірінің тәжірибесі өнеркәсіптік құлдырауды жұмсарту мен жаңа даму көздерін қалыптастырудың айырмасын көрсетеді. Көмір саласын қолдау және әлеуметтік шаралар өтпелі кезеңнен өтуге көмектесті. Бірақ олар әртараптандыруды, білім беруді және жаңа мүмкіндіктерді дамытуды алмастыра алмады.

Осыдан маңызды айырмашылық шығады.

Қиын кезеңде жұмысшылар мен кәсіпорындарға көмек қажет. Бірақ ол аумақтың болашағымен байланысты болуы керек.

Бүгінгі табысты сақтау және ертеңгі экономикалық базаны қалыптастыру — қатар шешілетін екі міндет.

Қайта оқыту жаңа дағдыларға сұраныс болғанда нәтиже береді

Құрылымдық құлдырауға берілетін ең танымал жауаптардың бірі — жұмысшыларды қайта оқыту.

Бірақ оқыту өздігінен жұмыс орындарын ашпайды.

Қалада жаңа құзыреттерді қажет ететін компаниялар болмаса, білім беру бағдарламасы адамның басқа өңірге көшуін жеңілдетуі мүмкін. Бұл жұмысшының өзіне пайдалы болғанымен, жергілікті экономика мәселесін шешпейді.

Кері жағдай да болуы мүмкін: инвестор өндіріс ашуға дайын, бірақ маман, баспана немесе қажетті қызметтер табылмайды.

Сондықтан аумақтың дамуы үйлесімділікті талап етеді:

  • Білім беру бағдарламалары жұмыс берушілердің қажеттілігін ескеруі керек.
  • Инвестициялық жобалар кадр даярлау мүмкіндігімен байланыстырылуы тиіс.
  • Көлік пен тұрғын үй жұмысқа қол жеткізудің нақты жағдайына сай болуы қажет.
  • Кәсіпкерлікті қолдау білікті еңбекке сұраныстың пайда болуына көмектесуі керек.

Бұл элементтер бірін-бірі толықтырады. Біреуінің көп болуы екіншісінің жоқтығын әрдайым өтей алмайды.

Сенімнің экономикалық маңызы неде?

ЭЫДҰ өзгерістердің «жұмсақ инфрақұрылымына» назар аударады: жергілікті көшбасшылық, әлеуметтік байланыстар, бірегейлік және келісімге келу қабілеті.

Бұл жолды, электр қуатын немесе қаржыландыруды алмастырмайды. Бірақ қатысушылардың бірлескен жұмысы осы жағдайларға да байланысты.

Тұрғындар жаңа стратегияны қала тарихын құнсыздандыру деп қабылдауы мүмкін. Бизнес ережелердің тұрақтылығына күмәндануы ықтимал. Білім беру ұйымдары жұмыс берушілермен жеткілікті байланыссыз маман даярлауы мүмкін.

Сонда негізделген жобалардың өзі қарсылық пен үйлесімсіздікке тап болады.

Мұндағы көшбасшылық бір басшымен шектелмейді. Ол билік, бизнес, университеттер, даму ұйымдары және тұрғындар арасында жауапкершілікті бөлуді көздейді.

Сонымен бірге табысты және табыссыз аумақтар арасындағы барлық айырмашылықты сеніммен немесе көшбасшылықпен автоматты түрде түсіндіруге болмайды. Олардың үлесін зерттеу қажет. Жекелеген мысалдар әмбебап себеп-салдар формуласын бермейді.

Практикалық қорытынды қарапайым: қатысушыларға түсінікті мақсат, тұрақты ережелер және өз өмірін өзгертетін шешімдерге ықпал ету мүмкіндігі қажет.

Өнеркәсіптік қаланың өзгеруі және жаңа экономикалық мамандану іздеуі

Жылдам нәтижелер ұзақ мерзімді стратегияны қолдауы керек

Аумақтың өзгеруі он жыл немесе одан да ұзақ уақыт алуы мүмкін. Саяси және бюджеттік циклдер одан әлдеқайда қысқа.

Осыдан тұрақты қайта бастаудың қаупі туындайды: жаңа бағдарлама, жаңа қаржыландыру шарттары, жаңа көрсеткіштер. Қатысушылар жұмыс байланыстарын қалыптастырып үлгермей жатып, ережелер өзгереді.

Бұл алғашқы нәтижелерді белгісіз мерзімге шегеруге болады дегенді білдірмейді.

Жаппай қысқартудан кейін адамдарға жұмысқа орналасуға жедел көмек, қолжетімді оқу және әлеуметтік қолдау қажет. Қала ортасындағы көзге көрінетін жақсару да сенімді сақтауға көмектеседі.

Бірақ қысқа мерзімді шаралар ұзақ стратегияның бөлігі болуы керек.

Күрделі өндірісті тарту электрмен жабдықтау, логистика, кадр және тұрғын үймен алдын ала байланыстырылуы қажет. Жаңа жоба басқа маңызды салаларда жұмысшы тапшылығын туғызбай ма деген сұрақ та ескерілуі тиіс.

Қаржыландыру іс-қимылдың ретіне сәйкес болуы керек. Бөлінген қаражат көлемі шешімдер мен нәтижелердің сапасын бағалауды алмастырмайды.

Қала экономикасы әкімшілік шекарадан кең

Адамдар бір елді мекенде тұрып, екіншісінде жұмыс істеуі мүмкін. Жеткізушілер көрші аумақтардың кәсіпорындарына қызмет көрсетеді. Университеттер мен зерттеу орталықтары өз муниципалитетінен тыс бизнестермен байланысады.

Сондықтан саясаттың ауқымы міндетке сай болуы керек.

Әлеуметтік қолдау нақты аудан деңгейінде жұмыс істеуді қажет етуі мүмкін. Көлік пен жұмыспен қамту күнделікті қатынау аумағын тұтас үйлестіруді талап етеді. Инновациялық саясат өңіраралық байланыстарға сүйенеді.

Экономикалық стратегияны әкімшілік шекарамен шектесек, оның маңызды тәуелділіктерінің бір бөлігі басқарудан тыс қалады.

Қалаға өз аумағының ішіндегі даму жоспары ғана емес, айналасындағы аумақпен байланыс та қажет.

Жаңа күйзелістер ескі зауыты жоқ қалаларға да әсер етеді

Бұрын осалдық көбіне ауыр өнеркәсіппен және өндіруші салалармен байланыстырылатын. Бүгінде жергілікті жұмыспен қамту құрылымын цифрлық технологиялар, халықтың қартаюы және төмен көміртекті экономикаға көшу де өзгертеді.

ЭЫДҰ-ның 2024 жылы жарияланған бағалауынша, ұйым елдеріндегі қызметкерлердің шамамен 26%-ының еңбек міндеттеріне генеративті ЖИ ықпал етуі мүмкін. Қалалық аумақтарда бұл көрсеткіш 32%, қаладан тыс аумақтарда 21% болған. Әңгіме міндетті түрде жұмысынан айырылатын адамдардың үлесі туралы емес, технология өзгертуі немесе жылдамдатуы мүмкін міндеттер туралы болып отыр. www.oecd.org

Демек, технологиялық тұрғыдан дамыған қала экономикасына да бейімделу қажет.

Төмен көміртекті экономикаға көшу басқа міндеттер туғызады: технологиялар, біліктілікке сұраныс және энергияны көп қажет ететін өндірістердің келешегі өзгереді.

Егер мемлекеттік саясат құрылымдық өзгерісті жеделдетсе, жұмысшылар мен аумақтарды дайындау алдын ала басталуы керек.

Қысқартудан кейінгі көмек қажет. Бірақ алдын ала жұмыс істеу таңдау мәжбүрлі болмай тұрып, өтудің мүмкін жолдарын кеңейтеді.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?

Халықаралық тәжірибе Қазақстандағы айқын салалық мамандануы бар қалаларды дамыту тәсілін қайта қарауға негіз береді.

Бірақ шетелдік үлестерді қазақстандық қалаларға дайын болжам ретінде көшіруге болмайды. Әр аумақты жеке талдау қажет.

Меніңше, мұндай талдау бес сұраққа жауап беруі керек.

Біріншісі: қала бір жұмыс берушіге қаншалықты тәуелді? Оның қызметкерлерін ғана емес, тапсырысына байланысты жеткізушілерді, қызметтерді және отбасылардың табысын да ескеру маңызды.

Екіншісі: қандай құзыреттерді басқа өндірістерде пайдалануға болады? Инженерлік дағдылар, жөндеу, металл өңдеу, логистика және техникалық қызмет көрсету тиісті сұраныс болғанда әртараптандырудың негізіне айнала алады.

Үшіншісі: жергілікті бизнестің дербес өсу мүмкіндігі бар ма? Бір тапсырыс берушімен ғана жұмыс істейтін жеткізуші оның тәуекелін бөліседі. Басқа сатып алушыларға шығу бүкіл жүйенің тұрақтылығын кеңейтеді.

Төртіншісі: инвестициялар кадрлармен және инфрақұрылыммен үйлестірілген бе? Жұмысшысы, энергиямен жабдықталуы және көлік қолжетімділігі жоқ индустриялық алаң толыққанды экономика қалыптастырмайды.

Бесіншісі: тұрғындар жаңа мүмкіндіктерге қол жеткізе ме? Егер жаңа жұмыс орындары бұрынғы қызметкерлерге қолжетімсіз болып, өмір сүру құны олардың табысынан жылдам өссе, өнім шығару немесе орташа жалақы өсімі жеткіліксіз.

Нәтижені еңбек өнімділігі, тұрақты жұмыспен қамту, табыс және өмір сапасы арқылы бірге бағалау керек.

Негізгі қорытынды: қалаға жаңару қабілеті қажет

Қала зауыт жабылған күні міндетті түрде құлдырай бастамайды. Оның осалдығы бұрынырақ — бүкіл экономикалық өмірі жалғыз сценарийге байланып қалған кезде қалыптасады.

Жаңа ірі жұмыс берушінің пайда болуы да бұл мәселені өздігінен жоймайды. Басқа кәсіпорындар, дағдылар мен институттар дамымаса, бұрынғы тәуелділікті жаңасы алмастыруы мүмкін.

Тұрақты қала жинақталған білімді пайдаланады, жаңа қызмет түрлерін дамытады және тұрғындардың соларға ауысуына көмектеседі.

Ол үшін инвестиция мен инфрақұрылым қажет. Сонымен бірге қатысушылардың үйлесімді жұмысы, сенім және шешімдердің ұзақ мерзімді көкжиегі керек.

Мықты қалалар тарихындағы пайдалыны сақтап, оны жаңа экономикалық жағдайда жалғастыру мүмкіндігін қалыптастырады.

Аружан Төлегенқызы, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top