Қалалар мен өңірлердің халықаралық ынтымақтастығы тек қаржылай көмекпен шектелмейді. Оған мамандар алмасу, оқыту және тәжірибелік шешімдерді бөлісу де кіреді. ЭЫДҰ-ның жаңа баяндамасы мұндай байланыстар жергілікті институттарды нығайтып, қызмет сапасын жақсарта алатынын көрсетеді. Бірақ нәтиже кадрға, тұрақты қаржыландыруға және ұлттық билікпен үйлестіруге байланысты. Зерттеуде байқалған статистикалық байланыстар тікелей себеп-салдарды дәлелдемейді.
Қаржылай көмектен тәжірибе алмасуға
Өңірдің дамуын көбіне қаржы көлемімен өлшейді: инфрақұрылымға қанша қаражат бөлінді, қанша инвестиция тартылды, бюджеті қандай? Бірақ ресурс тек ақша емес. Қалалар басқару тәсілдерін бөлісіп, мамандарды оқытып, нақты міндеттерді шешуге көмектесе алады.
Бұл тәсілді Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) 2026 жылғы 8 қыркүйекте жарияланған «Даму мақсатындағы орталықсыздандырылған ынтымақтастықтың әсері: жергілікті басқаруды нығайту және Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу» атты баяндамасы талдайды. Авторлар көмек ағындары туралы деректерді, жергілікті және өңірлік биліктің 180-нен астам органы қатысқан екі сауалнаманы, 16 кейсті және сандық талдауды пайдаланған. Жобалардың нақты қай аумаққа бағытталғанын анықтау үшін мәтіндік талдау мен жасанды интеллект көмегімен тексеру әдістері де қолданылған.
Даму мақсатындағы орталықсыздандырылған ынтымақтастықта қалалар мен өңірлер маңызды рөл атқарады. Олар өз құзыретіне жақын салаларда — сумен жабдықтау, қалдықтарды басқару, қала құрылысы, көлік және климат өзгерісіне бейімделу бағыттарында — әріптес болады.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Жергілікті билік беретін көмек екі есе өсті
ЭЫДҰ баяндамасындағы дерекке сәйкес, Дамуға жәрдемдесу комитетінің дерек ұсынған 15 елінде жергілікті және өңірлік билік берген дамуға ресми көмек көлемі 2013 жылғы 1,8 млрд доллардан 2024 жылы 3,6 млрд долларға дейін өсті. Бұл осы ағындар бойынша есеп беретін елдердің көрсеткіші, әлем бойынша толық көлем емес.
Қаржы аударымдары ынтымақтастықтың бір бөлігін ғана көрсетеді. ЭЫДҰ-ның әріптестік түрлері туралы талдауы Комитет елдеріндегі қалалар мен өңірлер хабарлаған жобалардың 71%-ында қаржылық емес құрамдас болғанын немесе жоба толығымен соған негізделгенін көрсетеді. Оған білім алмасу, техникалық көмек және құзыретті дамыту кіреді.
Мұндай жобалар «донор — көмек алушы» үлгісін өзгертеді. Әріптестік екіжақты тәжірибе алмасуға жол ашады: бір әкімдік өз тәсілін ұсынса, екіншісі өз шешімдерімен бөліседі. Нәтиже тек бөлінген қаржымен емес, жергілікті институттарда қалатын біліммен де өлшенеді.
Байланыс бар, бірақ себеп-салдар дәлелденбеген
ЭЫДҰ ынтымақтастықтың аумақтарға бөлінген деректерін өңірлік даму көрсеткіштерімен салыстырды. Бағалау әдісі мен нәтижелері туралы бөлімде табыс динамикасы, қаладағы жасыл кеңістік және көлік шығарындылары бойынша статистикалық байланыстар көрсетілген. Бірақ зерттеушілер өзгерістерге дәл осы ынтымақтастық себеп болды деп тұжырымдамайды. Экономиканың құрылымы мен институттардың сапасы сияқты өзге де жағдайлар әсер етуі мүмкін.
Сондықтан қалалар арасындағы келісімнің өзі экономикалық нәтиже бермейді. Болашағы бар әріптестік жергілікті биліктің нақты өкілеттігі мен күнделікті міндеттеріне сүйенеді. ЭЫДҰ сумен жабдықтау, қалдықтарды басқару, қала жоспарлау және климатқа бейімделу салаларын атайды. Тұрақты нәтиже үшін ұзақ мерзімді бағдарлама мен болжамды қаржыландыру қажет.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Ең үлкен тапшылық — кадр
Жақсы жобаның өзін тұрақты жүргізетін команда керек: ол бөлімдер арасындағы жұмысты үйлестіріп, серіктестермен байланысып, шешімдерді іске асырады. Сауалнамаға қатысқан әріптестіктердің тек 19%-ы екі тарапта да қызметкер жеткілікті екенін хабарлаған. ЭЫДҰ жергілікті биліктің әлеуетін нығайту жөніндегі ұсынымдарында кадр тапшылығын ынтымақтастық мақсатына жетудегі негізгі кедергілердің бірі деп көрсетеді.
Команда тұрақты болмаса, қаржыландыру тоқтағанда білім де жоғалуы мүмкін. Мамандар кетсе, жергілікті әкімдік жинақталған тәжірибеден айырылады. Сондықтан ынтымақтастықты уақытша жобаның міндеті емес, мемлекеттік органдардың күнделікті жұмысының бір бөлігіне айналдыру қажет.
Кең ауқымды үйлестіру де маңызды. Азаматтық қоғам, университеттер, ұлттық органдар және бизнес жергілікті әкімдікпен бірге жұмыс істей алады. Зерттеу материалында бизнестің қатысуы салыстырмалы түрде сирек екені айтылады. Бұл басқару мен қалалық ортаның жақсаруын инвестиция және экономикалық белсенділікпен ұштастыру мүмкіндігін шектейді. Бірақ бизнес қатысса, нәтиже міндетті түрде болады деген қорытынды баяндамада жоқ.
Орталықтың рөлі өзгереді
ЭЫДҰ мықты орталық пен дербес өңірдің бірін таңдауды ұсынбайды. Ұлттық билік заңнамалық негіз, қаржыландыру, үйлестіру және нәтижені бағалау үшін қажет. Ал жергілікті билік нақты міндеттерге жақын және шешімдерді тәжірибеде тексере алады.
Комитет елдерінен сауалнамаға қатысқан органдардың 55%-ы арнайы ұлттық жүйе не заң аясында жұмыс істейтінін айтқан; 56%-ы ұлттық бірлесіп қаржыландыруға қол жеткізген, ал 68%-ы ұлттық қаржылай қолдауды пайдаланған. Бұл сандар ЭЫДҰ баяндамасының негізгі тұжырымдарында берілген. Үлестер сауалнамаға қатысқан органдарға қатысты және әртүрлі қолдау тетіктерін сипаттайды.
Практикалық қорытынды өңірлерге өкілеттікті жай ғана беру емес. Оларға қаржы, мамандар, дерек және бірнеше жылға жоспарлау мүмкіндігі де қажет. Орталық ортақ ереже белгілеп, бастамаларды үйлестіре алады, бірақ әр мәселені жергілікті органдардың орнына шешпеуі керек.
Нәтижені қалай өлшеу керек
Мемлекеттік бағдарламалар бөлінген қаражат пен басталған жобаларды жиі есептейді. Ал бірнеше жылдан соң не өзгергенін білу қиынырақ: қызмет сапасы артты ма, команда сақталды ма, жаңа басқару тәсілдері қолданылып жатыр ма?
ЭЫДҰ жүйелі бағалаудың әлсіз екенін атап өтеді. Сауалнамадағы жергілікті және өңірлік билік органдарының 60%-дан астамы жұмысын қандай да бір түрде бағалаған. Бірақ әріптестіктің екі тарапы бір мезгілде жүйелі бағалауды тек 17%-ында жүргізген. Салыстырмалы дерек болмаса, қандай тәжірибе тұрақты нәтиже бергенін түсіну қиын.
Есеп жүргізуде де мәселе бар. Қаржы ағындары оқыту, техникалық көмек пен мамандар алмасуына қарағанда жақсырақ көрінеді. Есептілік көбіне елді анықтауға мүмкіндік береді, бірақ нақты қала не өңірді көрсете бермейді. Тек ақшаны есепке алу білім беруді және жергілікті институттарды нығайтуды толық қамтымайды.
ЭЫДҰ-ның 2025 жылғы дамуға ресми көмек жөніндегі алдын ала дерегіне сәйкес, Комитет елдерінің көмегі 23,1%-ға қысқарған. Материал әзірленген кезде бұл алдын ала бағалау болатын; түпкілікті дерек 2026 жылғы желтоқсанда жарияланады деп күтілген.
Білім алмасу қаржыландыруды толықтыра алады, бірақ алмастыра алмайды. Жергілікті дамуға ресурс та, оны игере алатын әлеует те қажет. Өңір саясаты үшін негізгі сұрақ — аумақ қанша қаражат алды дегенмен шектелмей, қандай құзырет қалыптастырып, сақтап қалды дегенге де жауап беру.
Аружан Төлегенқызы, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшін
