Литий, никель, мыс, кобальт, графит және сирек жер элементтері аккумуляторларда, электроникада және энергетикада қолданылады. Сондықтан бұл шикізаттың тұрақты жеткізілуі өнеркәсіп үшін маңызды.
ЭЫДҰ баяндамасында келтірілген Халықаралық энергетика агенттігінің дерегіне сәйкес, негізгі энергетикалық минералдар бойынша үш ірі өндіруші елдің орташа жиынтық үлесі 2020 жылғы 73%-дан 2024 жылы 77%-ға өсті.
Бұл — қарастырылған минералдар бойынша орташа көрсеткіш. Ол әр минералда бірдей үш ел көш бастап тұр дегенді білдірмейді.
Өндіру бірнеше елде шоғырланған сайын, сатып алушылар үшін жеткізілім тәуекелі артады. Сондықтан нарыққа жаңа өндірушілермен қатар, жеткізілім тізбегі туралы сенімді ақпарат та қажет.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Минералдың жолын білу не үшін қажет?
Шикізат кен орнынан дайын өнімге дейін бірнеше компания арқылы өтуі мүмкін. Осы аралықта оның құрамы, нысаны немесе иесі өзгереді.
Қадағаланым жүйесі минералдың шығу тегі, бағыты және иелік тізбегі туралы сенімді дерек жинауға көмектеседі. Бұл сатып алушыларға тәуекелді бағалауға, ал мемлекетке көлем мен құн туралы мәліметтерді салыстыруға мүмкіндік беруі мүмкін.
Бірақ қадағаланым толық жариялылықпен бірдей емес. Компания ақпаратты өз ішінде сақтай алады. Сонымен қатар цифрлық жүйенің болуы экологиялық және әлеуметтік талаптардың орындалғанын өздігінен дәлелдемейді.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Компаниялар қандай кедергілерге тап болады?
ЭЫДҰ баяндамасы Халықаралық энергетика агенттігімен бірге жүргізілген 90 компанияның сауалнамасына да негізделген. Сондай-ақ авторлар Аргентина мен Чилидегі литийді, Индонезия мен Филиппиндегі никельді зерттеген.
Зерттеу қадағаланым жүйелерінің біркелкі дамымағанын көрсетеді. Компаниялар көбіне шыққан ел туралы ақпарат жинайды. Ал меншік құрылымы, жеткізушілер байланысы немесе минералдың физикалық сипаттамалары туралы дерек барлық жүйеде бірдей қамтылмайды.
Сауалнама таңдаулы компаниялардың жауаптарын көрсетеді. Оны бүкіл әлемдік саланың өкілетті нәтижесі деп қабылдауға болмайды.
Жүйені енгізу құны, деректердің үйлеспеуі және елдер арасындағы реттеу айырмашылығы да кедергі келтіреді. Сондықтан ақпарат жинаумен қатар, оны тексеру және қауіпсіз алмасу жолы маңызды.
Еуропадағы батарея паспорты
Еуропалық одақта цифрлық батарея паспортына қатысты талаптар кезең-кезеңімен енгізіледі. ЕО регламентіне сәйкес, 2027 жылғы 18 ақпаннан бастап талап электр көлігі батареяларына, жеңіл көлік құралдарының батареяларына және сыйымдылығы 2 кВт-сағаттан асатын өнеркәсіптік батареяларға қолданылады.
Бұл барлық батареяға бірдей талап қойылады деген сөз емес. Сондай-ақ жекелеген мәліметтерге қойылатын талаптардың мерзімі әртүрлі.
Қазақстан үшін қандай сұрақ туындайды?
ЭЫДҰ зерттеуі Қазақстанды жеке қарастырмайды. Сондықтан оның нәтижелерін елімізге дайын ұсыныс ретінде көшіруге болмайды.
Дегенмен зерттеу маңызды сұрақ қояды: Қазақстан минералдың қай кезеңінде көбірек құн қалыптастыра алады? Өндіру, өңдеу, материал жасау және қайта өңдеу әртүрлі технология мен инвестицияны қажет етеді.
Әр жобаның тиімділігі шикізат сапасына, энергияға, логистикаға, сұранысқа және қаржыландыруға байланысты. Ал сенімді деректер сатып алушылармен жұмыс істеуге және мемлекеттік тексеруге көмектесе алады.
Сонымен бірге цифрлық жүйе зертханалық талдауды немесе тәуелсіз аудитті алмастырмайды. Ол бизнеске қосымша шығын да әкеледі. Сондықтан бақылау деңгейі нақты тәуекелге сай болуы керек.
Кен қоры — бастапқы мүмкіндік. Ал халықаралық нарықтағы тұрақты орын технологияға, тексерілетін ақпаратқа және сатып алушыларға қолжетімділікке байланысты.
Лина Егель қызы, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшінн
