Машина жасаудың 22,2%-ға өсуі — оң нәтиже. Бірақ өнеркәсіптің даму тереңдігі ел ішінде қандай бөлшектер, технологиялар және өндірістік құзыреттер пайда болғанымен де айқындалады.
2026 жылғы қаңтар-қазанда Қазақстанның өңдеу өнеркәсібі 9,3%-ға өсті. Машина жасау 22,2%, машиналар мен жабдықтардан басқа дайын металл бұйымдарын өндіру 30,4%, химия өнеркәсібі 21,9% өсім көрсетті. Бұл көрсеткіштер өндірістің кеңейгенін растайды.
Өндіріс тұрғысынан осы сандардың артында келесі сұрақ туындайды: ел ішінде нақты нені өндіруді үйрендік және түпкілікті өнім өндірушімен бірге қандай кәсіпорындар дамуға мүмкіндік алды?
Мен үшін жергіліктендірудің тереңдігі нақты бөлшектен, игерілген технологиядан, тұрақты сападан және қазақстандық жеткізушіге берілетін жүйелі тапсырыстан көрінеді.
Дайын өнімді көбірек шығару мен өндірістік тізбекті тереңдету — өзара байланысты, бірақ екі бөлек міндет.
Өндіріс өсімі жергіліктендіру деңгейін әлі көрсетпейді
Кәсіпорын импорттық жинақтауыштардан құрастыру көлемін ұлғайту арқылы өндірісін арттыра алады. Мұның да экономикалық маңызы бар: жұмыс орындары ашылады, техникалық қызмет көрсету, логистика және басқа да қызметтер дамиды.
Бұл нәтижені жоққа шығару дұрыс емес. Бірақ оны терең жергіліктендірудің дәлелі деп автоматты түрде қабылдауға да болмайды.
Өнеркәсіптік өндіріс индексі өнім шығару динамикасын көрсетеді. Ол жинақтауыштардың қандай үлесі Қазақстанда өндірілгенін және отандық кәсіпорындар қанша құн жасағанын өздігінен ашып бермейді.
Ол үшін компоненттердің шығу тегін, орындалатын операцияларды және қосылған құнды қарастыру қажет. Елде тіркелген жеткізушіден сатып алу тауардың өзі ел ішінде өндірілгенін білдірмейді.
Жергіліктендірудің өндірістік мазмұнын бағалау керек: кәсіпорын нақты не өндіреді, қандай операцияларды орындайды және қандай құзыретті дамытады?
Өнеркәсіптік нәтиже кәсіпорындар арасындағы байланыстан қалыптасады
Күрделі бұйымды жасау соңғы құрастыру кезеңінен әлдеқайда бұрын басталады.
Оған металл дайындамалар мен өңделген бөлшектер, полимер элементтер, электр компоненттері, бекіткіштер, қаптама, құрал-сайман және мамандандырылған қызметтер қажет.
Егер осы өнімдер ел ішінде бәсекеге қабілетті түрде өндірілсе, бір ірі кәсіпорынның тапсырысы бірнеше басқа кәсіпорынның жүктемесіне айналады.
Бірақ мәселе жеткізушілердің формалды санында емес. Олардың нақты не істейтіні маңызды.
Дәлдікке қойылатын талаптары жоғары күрделі бөлшекті өндіруді игеру қарапайым операциялар санын көбейтуден маңыздырақ технологиялық қадам болуы мүмкін. Сонымен бірге салыстырмалы түрде қарапайым өнімнің де маңызы бар. Ол үшін өндіріс тұрақты, экономикалық тұрғыдан негізделген және тапсырыс берушінің талаптарына сай болуы керек.
Сондықтан жергіліктендіруге өндірістік байланыстардың дамуы арқылы қарауды ұсынамын: жергілікті кәсіпорындар қандай тапсырыс алады, қандай технологияларды игереді және кейін басқа сатып алушылармен жұмыс істей ала ма?
Осылайша өнеркәсіптік кооперация жеткізушілердің дербес дамуына негіз болады.

Тапсырыс берушіге сәтті үлгі емес, тұрақты үдеріс қажет
Отандық өндірушінің болуы одан өнім сатып алуға мүмкіндік бар деген кепілдік бермейді.
Өнеркәсіптік тапсырыс беруші үшін сипаттамалардың тұрақты қайталануы маңызды. Бөлшек алғашқы партияда ғана емес, кейінгі жеткізілімдерде де талапқа сай болуы керек.
Мерзімді сақтау, қажетті көлемді қамтамасыз ету, сапаны бақылау және сәйкессіздіктерді уақтылы жою қажет. Бір компоненттің жеткізілмеуі тізбектің келесі буынының жұмысына кедергі келтіруі мүмкін.
Сондықтан жеткізушіні таңдау өнім бірлігінің бағасын салыстырумен шектелмейді. Тапсырыс беруші өндірістік тәуекелді де бағалайды: серіктес міндеттемелерін тұрақты іркіліссіз орындай ала ма?
Шағын кәсіпорын үшін екінші мәселе туындайды. Сапа мен көлемді қамтамасыз ету үшін көбіне жабдық сатып алу, технологиялық жарақ дайындау, қызметкерлерді оқыту және бақылау жүйесін ұйымдастыру керек.
Бірақ сұраныс түсініксіз жағдайда мамандандырылған өндіріске инвестиция салу тәуекелді.
Тұйық шеңбер пайда болады: тапсырыс беруші расталған мүмкіндіктерді күтеді, ал жеткізушіге сол мүмкіндіктерді қалыптастыру үшін тұрақты тапсырыс қажет.
Өнеркәсіптік кооперация саясаты дәл осы алшақтықты еңсеруге көмектесуі керек.
Нақты қажеттіліктен бастау қажет
Бірінші практикалық қадам — ірі кәсіпорындар отандық өндірушілерден сатып алу мүмкіндігін қарастыруға дайын өнімдердің түсінікті тізбесін қалыптастыру.
«Металл бұйымдары» немесе «электротехника» деген жалпы санатты көрсету жеткіліксіз. Өндірушіге нақты талаптар қажет: материал, сипаттамалар, рұқсат етілетін ауытқулар, сынақ шарттары, болжамды көлем және жеткізу мерзімділігі.
Сонда жабдыққа қажеттілікті, жүктемені және өзіндік құнды есептеуге, инвестиция көлемі мен оның қайтарылу мерзімін бағалауға болады.
Сұраныс болжамы кепілдендірілген келісімшартқа тең емес. Бірақ ол жобаны және ынтымақтастықтың қандай жағдайда мүмкін болатынын нақты талқылауға жол ашады.
Өндіруші үшін бұл «жергіліктендіруді арттыру» туралы жалпы үндеуден әлдеқайда пайдалы.
Үлгіден жеткізушінің дайындығын растауға көшу керек
Екінші қадам — кәсіпорынның сериялық жеткізілімге дайындығын бірлесіп қамтамасыз ету.
Тәжірибелік үлгі бұйымды жасау мүмкіндігін растайды. Ал сериялық өндіріс тұрақты технологиялық үдерісті талап етеді.
Сондықтан жеткізушілерді дамыту бағдарламалары сынақтарды, өндірістік мүмкіндіктерді тексеруді, қызметкерлерді даярлауды және сапа талаптарын келісуді қамтуы керек.
Одан кейін сипаттамалар мен сенімділік расталған сайын тапсырысты кезең-кезеңімен ұлғайтуға болады: тәжірибелік партиядан тұрақты жеткізілімге дейін.
Мұндай тәсіл тапсырыс берушіге тәуекелді басқаруға, ал жеткізушіге ынтымақтастықты кеңейту үшін қандай шарттарды орындау қажет екенін түсінуге мүмкіндік береді.
Технологияны игеруге және біліктілік бағалауынан өтуге көмектесу кәсіпорын үшін отандық өндірушілер тізіміне формалды түрде енгізілуден маңыздырақ болуы мүмкін.

Жергіліктендіру экономикалық есепке сай болуы керек
Үшінші қадам — нәтижені қосылған құн, игерілген құзыреттер және жеткізілімдердің бәсекеге қабілеттілігі арқылы бағалау.
Импортты алмастыру өз алдына мақсатқа айналмауы керек. Егер жергілікті компонент түпкілікті өнімді едәуір қымбаттатса, оның себебін түсіну қажет: өндіріс ауқымының жеткіліксіздігі ме, қымбат технологиялық жарақ па, қаржыландыру құнының жоғарылығы ма, әлде технологияның ерекшелігі ме?
Әр өнімді ел ішінде өндіру экономикалық тұрғыдан орынды бола бермейді. Жабдық, материалдар мен күрделі компоненттер импорты дамудың қажетті бөлігі болуы мүмкін.
Сондықтан міндет — өндірісті игеруге, сапаны қамтамасыз етуге және қолайлы құнға жетуге негізделген мүмкіндік бар бағыттарды таңдау.
Жеткізушінің кейінгі даму жолы ерекше маңызды. Игерілген құзырет бірнеше тапсырыс берушімен жұмыс істеуге мүмкіндік берсе, кәсіпорын инвестиция мен өсім үшін анағұрлым тұрақты негізге ие болады.
Индустрияландырудың келесі кезеңі — өндірістік байланыстарды дамыту
Машина жасаудың өсуі өнеркәсіптік кооперацияны кеңейтуге мүмкіндік туғызады. Бірақ бұл мүмкіндіктердің қаншалықты іске асқанын өсім көрсеткіші өздігінен ашып бермейді.
Мен үшін индустрияландырудың келесі кезеңі түпкілікті өнім өндірушілердің айналасында барған сайын күрделі операцияларды орындай алатын кәсіпорындардың пайда болуымен және нығаюымен байланысты.
Мұнда бірізділік қажет: тапсырыс берушінің түсінікті қажеттілігі, жеткізушіні дайындау, сапаны растау және тұрақты жеткізілімге көшу.
Тұрақты жергіліктендіру өндіріс өсімі технологияларды игерумен, жеткізушілерді дамытумен және ел ішіндегі қосылған құнды арттырумен қатар жүргенде қалыптасады.
Сонда жеке зауыттың өндірісімен бірге елдің өнеркәсіптік базасы да кеңейеді.
Индира Нұрлан, Өнеркәсіп саласы мен импортты алмастыру жөніндегі сарапшы, кәсіпкер, арнайы үшін www.economyKZ.org


