Үкіметтер корпоративтік салықты жаппай көтеруге қайта оралып жатқан жоқ. Бірақ салық бәсекесінің тәсілі өзгеруде: елдер жалпы мөлшерлемені төмендетудің орнына нысаналы жеңілдіктер беріп, шегерім шарттарын өзгертіп, жекелеген салаларға қосымша алым енгізуде.
Бұл үрдіс ЭЫДҰ-ның «Салық реформалары — 2026» есебінде көрсетілген. Есепте 92 юрисдикцияда 2025 жылы жарияланған немесе іске асырылған реформалар қамтылған. Ал корпоративтік салық мөлшерлемелері туралы деректер 145 юрисдикциядан тұратын бөлек іріктемеге негізделген.
Осы іріктемедегі корпоративтік табыс салығының орташа жиынтық мөлшерлемесі 2025 жылы 21,2% болды. 2000 жылы ол 28% еді. ЭЫДҰ ұзақ мерзімді төмендеу үрдісі тоқтағанын атап өтеді. 2025 жылы орташа көрсеткіш 2024 жылмен салыстырғанда аздап өсті. Бірақ бұл жоғары салықтарға жаппай қайта оралу деген сөз емес.
Мөлшерлемелер тұрақты, салық ережелері өзгеріп жатыр
Үкіметтер жалпы мөлшерлемені көтерудің орнына салық базасына, шегерімдерге, жеңілдіктерге және жеделдетілген амортизацияға көбірек өзгеріс енгізуде. 2025 жылы корпоративтік салық базасын тарылтатын шаралар оны кеңейтетін шаралардан жиірек кездесті.
Мұндай артықшылықтар көбіне инвестицияға, зерттеулер мен әзірлемелерге, жаңа технологияларға және мемлекет басым деп санайтын басқа жобаларға беріледі. Мысалы, Жапония жасанды интеллект пен кванттық есептеуді қоса алғанда, стратегиялық технологияларға арналған салық кредитін кеңейтті. Мексика инновацияға жұмсалатын шығын артқан кезде қосымша шегерім қарастырды.
Бұл барлық бизнес үшін салықты жаппай төмендету емес. Жеңілдікке қол жеткізу инвестицияның, шығынның немесе жобаның түріне байланысты.
Жекелеген салаларға қосымша салық жүктеледі
Сонымен қатар бірқатар ел корпоративтік табыс салығына арнайы алымдар мен үстеме төлемдер енгізді. Мұндай шаралар қаржы ұйымдарына және билік қосымша бюджет кірісін көзі деп санайтын басқа салаларға қатысты болды.
Францияда ірі компанияларға арналған уақытша үстеме олардың тиімді салық мөлшерлемесін стандартты деңгейден жоғарылатты. Басқа елдер қаржы секторына арнайы алым енгізді немесе жоғары пайданың жекелеген түрлеріне қосымша салық салды.
Сондықтан номиналды мөлшерлеме компанияның нақты салық жүктемесін бұрынғыдан азырақ көрсетеді. Нәтижеге қолжетімді шегерімдер, жеңілдіктер, арнайы режимдер және салалық алымдар әсер етеді.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Салықтар қызметтің жаңа түрлерін қамтиды
Нысаналы тәсіл корпоративтік салықтан тыс салаларда да байқалады. 2025 жылы елдер жеке табыс салығын, әлеуметтік аударымдарды, ҚҚС-ты, акциздер мен экологиялық алымдарды өзгертті. Есеп барлық салық пен мемлекет үшін бірдей бағытты көрсетпейді: кейбір шаралар бюджет кірісін арттырса, басқалары жекелеген топтар мен қызмет түрлеріне жеңілдік береді.
Цифрлық саудаға салық салу — бөлек бағыт. 116-дан астам ел цифрлық тауарлар мен қызметтерге ҚҚС салудың ЭЫДҰ халықаралық тәсілдеріне негізделген реформаларды енгізді. Тағы 22 ел осындай шараларды енгізіп жатыр немесе қарастыруда.
Ұқсас тәсіл шетелден онлайн тапсырыс берілетін арзан тауарларға да таралып келеді. Салық жинау міндеті тауар сатылатын жерге жақындай түсті: ол шетелдік сатушыға немесе цифрлық платформаға жүктелуі мүмкін. Осылайша үкіметтер негізгі мөлшерлемені міндетті түрде көтермей-ақ салық базасын кеңейтеді.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Бұл өзгеріс бизнес үшін нені білдіреді
ЭЫДҰ есебі жарияланған және іске асырылған реформаларды салыстырады. Бірақ ол әрбір жеңілдік қосымша инвестиция әкелетінін немесе жаңа алымдар бизнес белсенділігіне әсер етпейтінін өздігінен дәлелдемейді. Нақты нәтиже шараның қалай құрылғанына байланысты және оны бөлек бағалау қажет.
Қазақстан үшін бұл шолу салықтық бәсекеге қабілеттілікті бағалауда халықаралық бағдар бола алады. Елдерді тек корпоративтік салықтың стандартты мөлшерлемесі бойынша салыстыру жеткіліксіз. Жеңілдіктер мен шегерімдерді, инвестиция мен инновацияны қолдау шарттарын, арнайы режимдерді, салалық алымдар мен әкімшілік талаптарды да ескеру керек.
ЭЫДҰ қорытындыларын Қазақстанға автоматты түрде қолдануға болмайды: есеп әртүрлі юрисдикциялардағы реформаларды салыстырады, елдің салық жүйесін жеке бағаламайды.
Жаһандық салық бәсекесі тоқтаған жоқ, бірақ оның тәсілі күрделене түсті. Үкіметтер қандай инвестицияны қолдап, кірістің қандай түрлерінен қосымша түсім алатынын жиі таңдайды. Негізгі мөлшерлемелер аз өзгеруі мүмкін, ал компаниялар мен салаларға қойылатын шарттар айтарлықтай ерекшеленеді.
Ален Серік, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшін
