Орталық Азияда энергетика туралы сөз болғанда көбіне мұнай, газ, көмір және климат мәселелері айтылады. Алайда алдағы онжылдықтағы негізгі сын-қатер әлдеқайда қарапайым әрі маңызды болуы мүмкін. Аймақта электр энергиясы жетіспеуі ықтимал. Еуразиялық даму банкінің «Орталық Азия энергетикасы: энергетикалық секторды жаңғырту және энергияға көшу» атты баяндамасы дәл осындай қорытындыға алып келеді. Бүгінде талқылаулардың басым бөлігі жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті азайту тақырыбына арналса, шын мәнінде басты сұрақ басқа жерде жатыр: аймақтың энергетикалық жүйесі өсіп келе жатқан экономикаға қажетті электр қуатын бере ала ма?
Зерттеу авторларының бағалауынша, Орталық Азия елдерінде электр энергиясын тұтыну 2030 жылға қарай шамамен 40%-ға өсіп, қазіргі 270 млрд кВт·сағаттан 370 млрд кВт·сағатқа дейін жетуі мүмкін. Энергетика саласы үшін бұл жай ғана статистика емес. Бұл қолданыстағы инфрақұрылымның болашақ жүктемені көтеруі барған сайын қиындай түсетінін көрсететін белгі. Халық саны өсіп жатыр, қалалар кеңейіп келеді, өндіріс көлемі артып жатыр, цифрлық экономика дамып келеді. Мұның барлығы электр энергиясына деген сұранысты күшейтеді. Біртіндеп электр энергиясы заманауи экономиканың басты ресурстарының біріне айналып келеді. Егер бұрын энергетикалық қауіпсіздік мұнай мен газбен байланысты болса, қазір көптеген саланың тұрақты дамуы үздіксіз электрмен жабдықтауға тәуелді.
Мәселе сұраныстың өсуінде емес. Мәселе сол сұранысқа сай инфрақұрылымның жаңармай жатқанында. Аймақтағы көптеген электр станциялары мен желілер ондаған жыл бұрын салынған. Баяндамаға сәйкес кейбір мемлекеттерде энергетикалық инфрақұрылымның 70%-ына дейін жаңғырту қажет. Тарату желілерінің 60%-дан астамы күрделі жөндеуді немесе толық ауыстыруды талап етеді. Көптеген электр станциялары бұрын салынған инвестицияларын әлдеқашан қайтарып қойғандықтан, әлі күнге дейін салыстырмалы түрде арзан электр энергиясын өндіруде. Бірақ мұндай арзандықтың да өз бағасы бар. Ескі нысандардың ресурсы шексіз емес. Уақыт өте келе оларды ауыстыруға тура келеді. Ал бұл үлкен инвестициялар мен электр энергиясы құнының өсуіне алып келуі мүмкін.
Аймақ энергетикасының құрылымы да жағдайды күрделендіреді. Қырғызстан мен Тәжікстан негізінен су энергетикасына сүйенеді. Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан көмір мен газға арқа сүйейді. Бұл модель ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істеді. Бірақ қазір жаңа тәуекелдер көбейіп келеді. Қуаңшылық жылдары гидроэлектр станцияларының өндірісі төмендейді. Қатты аяз кезінде жылу электр станцияларына түсетін жүктеме артады. Климаттың өзгеруі су ресурстарының тұрақтылығына әсер етеді. Соның салдарынан бұрын тиімді жұмыс істеген теңгерім механизмдері бүгінде бұрынғыдай нәтиже бере бермейді.
Осы уақытта әлемдік энергетика да өзгеріп жатыр. 2024 жылы жаңартылатын энергия көздері алғаш рет әлемдік электр өндірісінде көмірден асып түсті. Жаңартылатын энергия үлесі 34,3%-ға жетсе, көмірдің үлесі 33,2% болды. Бірақ бұл жетістік барлық мәселені шешкен жоқ. Жаңа қуат көздері рекордтық көлемде іске қосылып жатқанымен және инвестициялар көбейгенімен, көмірқышқыл газының шығарындылары әлі де өсіп келеді. Себебі электр энергиясына сұраныс энергетикалық жүйелердің бейімделу мүмкіндігінен жылдамырақ өсуде.
Міне, дәл осы жерде қазіргі энергетиканың басты парадоксы пайда болады. Бірнеше жыл бұрын негізгі мәселе күн панельдері мен жел турбиналарының құнын төмендету деп есептелді. Қазір бұл міндеттің көп бөлігі орындалды. Күн мен жел энергетикасы көптеген елдерде бәсекеге қабілетті болды. Бірақ электр станциясын салу жұмыстың тек бастамасы екені анықталды. Ең қиын міндет — өндірілген энергияны жүйеге қауіпсіз енгізіп, оны тәуліктің кез келген уақытында тұтынушыға жеткізу. Күн тәулік бойы жарқырамайды. Жел де әрдайым соғып тұрмайды. Сондықтан жаңартылатын энергия көздерімен бірге резервтік қуаттар, энергия жинақтау жүйелері, жаңа электр желілері және цифрлық басқару шешімдері қажет.
Орталық Азия үшін бұл мәселе ерекше маңызды. Аймақ бір мезгілде сұраныстың қарқынды өсуімен және инфрақұрылымның тозуымен бетпе-бет келіп отыр. Баяндама авторлары болашақтағы негізгі шектеу электр энергиясын өндіру құны емес, тұтынушыларды сенімді түрде энергиямен қамтамасыз ету мүмкіндігі болатынын атап өтеді. Сондықтан энергетиканы жаңғырту жай ғана техникалық міндет емес. Бұл экономикалық өсудің маңызды шарттарының біріне айналып отыр.
ЕАДБ бағалауынша, Орталық Азия елдеріне 2035 жылға дейін кемінде 62,8 ГВт жаңа генерациялық қуат қажет болады. Бұл қолданыстағы жүйенің үстінен жаңа энергетикалық жүйе құрумен тең ауқымдағы міндет. Әңгіме тек жаңа электр станциялары туралы емес. Заманауи желілер, энергия сақтау жүйелері, цифрлық басқару құралдары, энергия тиімділігін арттыру және сұранысты басқару тетіктері де қажет. Осыларсыз жаңа қуаттардың өзі қажетті сенімділікті қамтамасыз ете алмайды.
Баяндамада өңірлік интеграция мәселесіне де ерекше назар аударылған. Кеңес Одағы тарағаннан кейін Орталық Азияның бірыңғай энергетикалық жүйесіндегі үйлестіру айтарлықтай әлсіреді. Мемлекетаралық электр энергиясы ағындары қысқарды, ал маусымдық теңгерімсіздік күшейді. Соның салдарынан кейбір елдер қыста энергия тапшылығын сезінсе, басқаларында жаз мезгілінде артық қуат пайда болады. Зерттеу авторларының пікірінше, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты күшейту энергиямен жабдықтау сенімділігін арттырудың ең тиімді жолдарының бірі болуы мүмкін. Ортақ резервтерді пайдалану, жаңа байланыс желілерін дамыту және су-энергетикалық режимдерді үйлестіру қосымша шығындарды азайтып, жүйенің тұрақтылығын күшейтеді.
Осы жағдайда авторлар ұсынған «орта жол» тұжырымдамасы ерекше назар аударады. Бұл тәсіл дәстүрлі энергетикадан бірден бас тартуды да, қазіргі құрылымды өзгеріссіз сақтауды да қолдамайды. Оның орнына қолданыстағы станцияларды жаңғырту, жаңартылатын энергия көздерін дамыту, энергия сақтау жүйелерін енгізу, икемді газ генерациясын кеңейту және нарықтық реформаларды кезең-кезеңімен жүзеге асыру ұсынылады. Мұндай тәсіл бір уақытта энергия жүйесінің сенімділігін сақтауға, электр энергиясының бағасын бақылауда ұстауға және экологиялық жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.
Баяндаманың негізгі қорытындысы өте қарапайым. Алдағы жылдары Орталық Азия үшін басты мәселе шығарындыларды азайту емес, өсіп келе жатқан сұранысты электр энергиясымен қамтамасыз ету болады. Егер энергетикалық инфрақұрылым ауқымды түрде жаңғыртылмаса, аймақтың экономикалық өсуі қаржының немесе жұмыс күшінің жетіспеуінен емес, электр энергиясының тапшылығынан тежелуі мүмкін. Сондықтан Орталық Азиядағы энергетика туралы әңгіме біртіндеп климаттық мақсаттардан негізгі мәселеге ауысып келеді: аймақ өз экономикасына жеткілікті электр энергиясын өндіре ала ма?
Шыңғыс Ерболат, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
