2026 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша Батыс Қазақстан облысының жергілікті бюджеттеріне түскен салық түсімдері 75,2 млрд теңгені құрады. Бұл 2025 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 6,9 млрд теңгеге аз.
Төмендеу негізгі кіріс көздері бойынша байқалды:
- КТС (корпоративтік табыс салығы) -3,9 млрд теңге
- ЖТС (жеке табыс салығы) -1,8 млрд теңге
- Әлеуметтік салық -1,7 млрд теңге
Бұл өңірде бизнес табысының да, халық кірісінің де қысқарғанын көрсетеді.
Сонымен қатар облыстың салық базасы өте жоғары деңгейде шоғырланған. Барлық түсімдердің жартысынан астамын екі аумақ қамтамасыз етеді:
- Орал қаласы — 27,4 млрд теңге
- Бөрлі ауданы — 11,7 млрд теңге
Салық түсімдерінің төмендеуі 7 ауданда тіркелді:
- Бәйтерек ауданы (-581,3 млн теңге)
- Теректі ауданы (-394,1 млн теңге)
- Сырым ауданы (-209,2 млн теңге)
- Қаратөбе ауданы (-90,2 млн теңге)
- Жаңақала ауданы (-83,2 млн теңге)
- Ақжайық ауданы (-61,2 млн теңге)
- Шыңғырлау ауданы (-7,2 млн теңге)
Ал 6 ауданда өсім байқалды:
- Орал қаласы (+8,4 млрд теңге)
- Бөрлі ауданы (+6,7 млрд теңге)
- Тасқала ауданы (+124,3 млн теңге)
- Казталов ауданы (+112,4 млн теңге)
- Жәнібек ауданы (+43,4 млн теңге)
- Бөкей Ордасы ауданы (+19,1 млн теңге)
Салық түсімдері бойынша аудандық рейтингте (Орал қаласын есептемегенде) айырмашылық айқын көрінеді.
Көшбасшылар:
Бөрлі ауданы (11,7 млрд теңге)
Бәйтерек ауданы (3 млрд теңге)
Теректі ауданы (1,2 млрд теңге)
Ақжайық ауданы (1,2 млрд теңге)
Төмен көрсеткіш көрсеткен аудандар:
Бөкей Ордасы ауданы (478 млн теңге)
Қаратөбе ауданы (450 млн теңге)
Шыңғырлау ауданы (415 млн теңге)
Аудандардың басым бөлігінде салық түсімдері 1 млрд теңгеден аспайды. Бұл жергілікті деңгейдегі экономикалық белсенділіктің шектеулі екенін көрсетеді. Аудандар арасындағы айырмашылық 20 еседен асады, яғни олардың экономикалық мүмкіндіктері мен құрылымы бір-бірінен едәуір ерекшеленеді.
Қосымша көрсеткіштер де бұл теңгерімсіздікті растайды. Көптеген аудандарда жалақы деңгейі төмен болып қалып отыр, бұл жеке табыс салығының көлеміне әсер етеді.
Мысалы:
- Бөрлі ауданы — 678,4 мың теңге
- Орал қаласы — 336,9 мың теңге
- Шыңғырлау ауданы — 261,7 мың теңге
- Бөкей Ордасы ауданы — 272,5 мың теңге
- Сырым ауданы — 264 мың теңге
2026-2030 жылдарға арналған даму жоспарында негізгі капиталға инвестициялар мен тікелей шетелдік инвестициялардың өсуі қарастырылған. Алайда олардың басым бөлігі бірнеше ірі жобаларға байланысты.
- Бөрлі ауданы — Қарашығанақ кен орнын кеңейту аясында 6-компрессорды орнату
- Ақжайық ауданы — «Сәтімола» кен орны негізінде тау-кен байыту кешенін салу
- Бәйтерек ауданы — метанол өндіретін газ-химия кешенін салу
- Бөрлі ауданы — газ өңдеу кешенін салу
- Теректі ауданы — газтурбиналық электр станциясын салу
- Тасқала ауданы — цемент зауытын салу
Өңір экономикасы әлі де жоғары деңгейде шоғырланған күйінде қалып отыр. Барлық кірістің жартысынан астамын екі ғана аумақ қалыптастырады, ал көптеген аудандар тұрақты салық базасын құра алмай отыр.
КТС, ЖТС және еңбекақы қорымен байланысты түсімдердің бір мезгілде төмендеуі бизнестің де, халық табысының да қысымға түскенін көрсетеді. Бұл жергілікті бюджеттердің негізгі кіріс көздері болып саналады.
Сонымен қатар өңірдің инвестициялық моделі бұл теңгерімсіздікті толық шешпейді. Инвестициялар көлемінің өсуі жоспарланғанымен, негізгі жобалар капиталды көп қажет ететін және белгілі бір аумақтарда ғана шоғырланған жобалар болып отыр. Олар негізінен шикізат секторына бағытталған және аудан деңгейінде кең әрі тұрақты экономикалық базаның қалыптасуына жеткілікті ықпал ете алмайды.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
