2026 жылдың алғашқы тоқсанының соңындағы құбылмалы кезеңнен кейін USD/KZT бағамы теңгенің айтарлықтай нығаю кезеңіне өтті. Нақты орташа айлық курс ақпанда бір АҚШ доллары үшін 489,2 теңге, наурызда 496,0 теңге, сәуірде 488,6 теңге болды. Ал мамырдағы қазіргі динамика 462-465 теңге аралығында қалыптасып отыр.
Осы жағдайда басты сұрақ «теңге неге нығайды?» дегеннен «жаңа деңгей қаншалықты тұрақты болады?» дегенге ауысты. Әсіресе уақытша ішкі факторлардың әсері бәсеңдеп, сыртқы орта өзгере бастаған кезде бұл сұрақ маңыздырақ бола түседі.
Қысқа мерзімді кезеңде екі түрлі факторды бөліп қарау керек.
Біріншісі — қысқа мерзімді өтімділік ағындары. Бұған салық төлемдері, реттеуші талаптар және корпоративтік сектордың мінез-құлқы жатады.
Екіншісі — экономиканың валюталық теңгеріміне тікелей әсер ететін мұнай бағасы мен сыртқы орта.
Дәл осы екінші фактор қазіргі теңге нығаюының негізгі себебін түсіндіреді. Бұл әкімшілік жолмен ұсталып тұрған курс емес, нарықтық тепе-теңдіктің нәтижесі. Brent мұнайы қымбат болған кезде экономикаға түсетін валюталық түсім көбейеді. Ал сыртқы төлемдерге қажет валюта көлемі салыстырмалы түрде төмен болып қалады. Соның нәтижесінде доллардың теңгедегі бағасы табиғи түрде арзандайды.
Болжам нәтижелері: базалық сценарий — шамамен 463,8 теңге
Қазіргі есеп бойынша, 6 мамырдағы жағдаймен орташа айлық айырбас бағамы 462,8 теңге деңгейінде бағаланып отыр. Осы деңгейден бірнеше сценарий есептелді:
- Оптимистік сценарий: 446,3 теңге
(ауытқу 16,5 теңге немесе 3,7%)
- Базалық сценарий: 463,8 теңге
(ауытқу 1,0 теңге немесе 0,2%)
- Пессимистік сценарий: 481,3 теңге
(ауытқу 18,4 теңге немесе 3,8%)
Бұл диапазонның экономикалық мағынасы қарапайым.
Базалық сценарий теңгенің салыстырмалы түрде мықты болып қалуын болжайды. Бірақ жаз мезгіліне қарай валютаға сұраныс біртіндеп қалыпты деңгейге қайта оралады.
Оптимистік сценарийде нарықтағы валюталық ұсыныс одан әрі күшейеді. Экспорттық түсім артып, компаниялар валютаны белсендірек теңгеге айырбастайды. Ал долларға сұраныс төмен деңгейде қалады.
Пессимистік сценарий сыртқы нарықтағы тәуекелдер күшейген жағдайды білдіреді. Немесе импорттық және корпоративтік валюта сұранысы уақытша ұсыныстан асып кетуі мүмкін.
Мамырдағы ішкі факторлар теңгені қалай қолдап отыр
Мамырдағы ішкі факторлардың әсері нақты күнтізбелік сипатқа ие.
Бір жағынан, наурыз-сәуір айларындағы салық кезеңінің негізгі әсері қазірдің өзінде әлсіреп үлгерді. Компаниялар 2025 жылға арналған корпоративтік табыс салығы бойынша декларацияны 31 наурызға дейін тапсырды. Ал төлемдер кейінгі 10 күн ішінде жүргізілді. Бұл кезеңде компанияларға теңге көбірек қажет болды, соның әсерінен ұлттық валютаға сұраныс артты.
Екінші жағынан, мамырдың екінші жартысында жаңа қолдау факторы пайда болады. 15-25 мамыр аралығында бірінші тоқсан бойынша салық міндеттемелерін төлеу кезеңі басталады.
Бұл уақытта компаниялар теңгелік өтімділікті көбейтеді. Егер олардың валюталық түсімі немесе доллардағы қоры болса, оны теңгеге айырбастау ықтималдығы артады. Соның нәтижесінде нарықта доллар ұсынысы көбейіп, теңгеге қысым азаяды.
Бұдан бөлек, ұлттық валютаға басқа да ішкі факторлар қолдау көрсетіп отыр.
Ақша-несие шарттары теңгеде жинақ ұстауға қолайлы болып тұр. Ал валюталық түсімі бар компаниялар үшін қазіргі реттеуші орта артық валюталық позицияны ұстап отырудың тартымдылығын төмендетеді.
Яғни теңгеге тек бір ғана фактор емес, бірнеше ішкі жағдай қатар қолдау көрсетіп отыр.
Теңгенің негізгі драйвері — мұнай бағасы
Қазіргі нығаюдың басты себебі сыртқы нарықта жатыр.
Brent мұнайының жоғары бағасы Қазақстанның валюталық балансын жақсартады. Экспорттан түсетін валюталық кіріс көбейеді. Соның нәтижесінде нарықтағы валюта ұсынысы сұраныстан жоғары қалыптасады.
Сондықтан қазіргі теңге нығаюын әкімшілік араласу емес, нарықтық баға қалыптасуының нәтижесі ретінде қарастыру керек.
Бұл тезисті кейін статистика да көрсете алады. Жаз мезгілінде Қазақстан Ұлттық Банкі төлем балансының деректерін жариялайды. Егер мұнай бағасы қазіргі деңгейде сақталса, ағымдағы операциялар шотының оң сальдосы байқалуы ықтимал.
Қарапайым тілмен айтқанда, елге кіріп жатқан валюта көлемі сыртқа кетіп жатқан валюталық төлемдерден көп болады. Ал сұраныс пен ұсыныс заңына сәйкес, мұндай жағдайда доллардың теңгедегі бағасы төмендейді.
Мамыр соңында түзету болуы мүмкін
Қазіргі қолайлы жағдайға қарамастан, бір нәрсені ескеру маңызды. Мамырдағы салықтық қолдау уақытша фактор болып саналады. 15-25 мамыр аралығындағы кезең өткеннен кейін ішкі қолдау әлсірейді.
Осыдан кейін нарық қайтадан импорттық төлемдерге, дивидендтерге, қарыз өтеулеріне және басқа да әдеттегі валюталық сұранысқа көбірек тәуелді болады. Сондықтан ай соңында белгілі бір түзету болуы ықтимал. Бірақ бұл міндетті түрде жаңа әлсіреу трендінің басталуы деген сөз емес. Бұл салық кезеңінен кейінгі нарықтың қалыпты реакциясы болуы мүмкін.
Сонымен қатар сценарийлік диапазон нақты кепілдік емес екенін түсіну қажет. Бұл тек қазіргі статистикалық заңдылықтарға сүйенген ықтимал траекториялар.
Болжам әдістемесі: 4 модельдің консенсус тәсілі
Болжам статистикалық тұрақтылық пен деректердің уақыт бойынша салыстырмалылығын ескере отырып жасалды.
- USD/KZT бойынша 2011 жылдың қаңтарынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі орташа айлық деректер пайдаланылды.
- Модельдер стационарлық қатарлар негізінде есептелді. Яғни деректер уақыт өте өзгеріп кететін статистикалық қасиеттерден тазартылды. Бұл эконометриялық модельдердің дұрыс жұмыс істеуі үшін маңызды.
- Қорытынды нәтиже бірнеше тәуелсіз модельдің консенсус болжамы ретінде қалыптастырылды.
Мұндай тәсіл болжамның тұрақтылығын арттырады. Себебі әртүрлі модельдер қысқа мерзімді шоктарға, күрт өзгерістерге және нарықтағы ауытқуларға әртүрлі реакция береді.
Өткен кезеңдегі болжам қателігі
2026 жыл бойынша болжамдардың орташа салыстырмалы қателігі 0,5% болды. Ал орташа абсолюттік қателік 2,2 теңгені құрады.
2026 жылғы сәуірде оптимистік сценарийден ауытқу:
- салыстырмалы түрде — 1,6%
- абсолюттік түрде — 7,2 теңге болды.
2026 жылғы мамырға арналған жаңартылған болжам теңге үшін қолайлы жағдайдың сақталуын көрсетеді.
Негізгі фактор — Brent мұнайының жоғары бағасы. Бұл Қазақстан экономикасына валюта түсімін көбейтіп, нарықта доллар ұсынысының артуына ықпал етіп отыр.
Сонымен қатар мамырдың екінші жартысында бірінші тоқсан бойынша салық төлемдері теңгеге қосымша қолдау беруі мүмкін. Себебі бұл кезеңде компаниялар теңгеге көбірек мұқтаж болады және валютаны белсендірек айырбастайды. Дегенмен салық кезеңі аяқталғаннан кейін ішкі қолдау әлсірейді. Сол себепті ай соңына қарай нарықта қалыпты түзету болуы ықтимал.
Бұл материал тек талдау үшін жасалған. Бұл инвестициялық кеңес емес. Валюта бағамы жаңалықтарға, сыртқы жағдайға және нарықтағы мінез-құлыққа тәуелді, сондықтан нақты нәтиже болжамнан өзгеше болуы мүмкін.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
