Ақпан айының басында USD/KZT айырбас бағамының динамикасы қысқа мерзімді кезеңде іргелі факторлардан гөрі ішкі төлем ағындарына және валюта нарығындағы сұраныс пен ұсыныс теңгеріміне көбірек тәуелді болып қалыптасып отыр. Ақпан үшін негізгі фактор – дәстүрлі түрде экономикадағы теңгеге деген сұранысты күшейтетін және ұлттық валютаның бағамын қолдай алатын салықтық күнтізбе.
Ағымдағы айда екі маңызды мерзім бар:
- 15 ақпанға дейін – 2025 жылдың IV тоқсаны үшін жеке табыс салығын төлеу мерзімі;
- 25 ақпанға дейін – 2025 жылдың IV тоқсаны үшін қосылған құн салығын төлеу мерзімі.
Экономикалық логикасы қарапайым: салықтық міндеттемелерді орындау үшін бизнес пен үй шаруашылықтарының бір бөлігіне теңге қажет. Егер айналым қаражатының немесе түсімнің бір бөлігі шетел валютасында сақталса (немесе валюта түрінде өтімділік «жастығы» ретінде ұсталып тұрса), онда салықтық күндер қарсаңында валютаны теңгеге айырбастау ықтималдығы артады. Бұл ішкі нарықта доллар ұсынысын уақытша көбейтіп, теңгені қолдайды.
Болжам нәтижелері: базалық сценарий – бір АҚШ доллары үшін шамамен 491 теңге
Қазіргі уақытта (11 ақпан жағдайы бойынша) айлық орташа айырбас бағамы бір АҚШ доллары үшін 498,0 теңгедеңгейінде бағаланып отыр. Осы деңгейден сценарийлік ауытқулар есептелді:
- Оптимистік сценарий: 473,9 теңге (абсолюттік ауытқу 24,1 теңге, салыстырмалы ауытқу 4,8%);
- Базалық сценарий: 491,4 теңге (абсолюттік ауытқу 6,6 теңге, салыстырмалы ауытқу 1,3%);
- Пессимистік сценарий: 508,8 теңге (абсолюттік ауытқу 10,8 теңге, салыстырмалы ауытқу 2,2%).
Сценарийлердің практикалық түсіндірмесі келесідей. Базалық сценарий теңгенің ағымдағы айлық орташа деңгейге қатысты біршама нығаюын білдіреді. Бұл салықтық төлемдер есебінен ұлттық валютаның қолдау табуы және айдың жекелеген күндерінде теңгелік өтімділіктің қатаңдауы туралы гипотезамен үйлеседі.
Пессимистік сценарий импорт, қарыздарды өтеу немесе тәуекелдерді қайта бағалау тарапынан валютаға сұраныс жоғары болған жағдайда іске асады және бағамның жоғарылауын көрсетеді.
Оптимистік сценарий теңгенің айқынырақ нығаюын білдіреді және әдетте валюта ұсынысының артуы мен АҚШ долларына ішкі сұраныстың шектелуі жағдайында, сондай-ақ қысқа мерзімді саяси құбылмалылықпен қатар жүруі мүмкін.
Айта кету маңызды: сценарийлік шектер – кепілдендірілген дәліз емес, деректердегі байқалатын заңдылықтар сақталған жағдайда ықтимал траекториялардың статистикалық тұрғыдан негізделген диапазоны.
Болжам әдіснамасы: стационар қатарлар және 4 модельдің консенсусы
Болжам статистикалық дұрыстық пен уақыт бойынша деректер режимдерінің салыстырмалылығына бағытталған тәсілге негізделді.
- 2011 жылғы қаңтардан қазіргі уақытқа дейінгі USD/KZT айырбас бағамының айлық орташа мәндері пайдаланылды.
- Модельдер стационар қатарларда бағаланды (яғни деректер негізгі статистикалық қасиеттері уақыт бойынша өзгермейтін түрге келтірілді). Бұл көптеген эконометрикалық әдістердің дұрыс жұмыс істеуі үшін аса маңызды, өйткені стационарлық болмаған жағдайда жалған байланыстар мен тұрақсыз бағалаулар қаупі артады.
- Қорытынды мән – тәуелсіз эконометрикалық модельдердің консенсус-болжамы. Консенсус тәсілі нәтижені неғұрлым орнықты етеді, себебі әртүрлі модельдер аутлайерлерге, құрылымдық үзілістерге және қысқа мерзімді күйзелістерге әрқалай жауап береді, ал оларды біріктіру бір ғана модель қатесіне тәуелді болу ықтималдығын төмендетеді.
2025 жылғы өткен бақылаулардың статистикалық қателігі
Бұрынғы кезеңде болжамдардың дәлдігі расталды: 2025 жылдың қорытындысы бойынша (12 ай) орташа салыстырмалы қате 0,5%, ал орташа абсолюттік қате 2,6 теңге болды.
Ал 2026 жылғы қаңтар айында ауытқу:
- салыстырмалы түрде 1,5%;
- абсолюттік түрде 7,4 теңге құрады.
Ағымдағы есептеулер мен айдың маусымдық логикасын ескере отырып, базалық сценарий 2026 жылғы ақпанда теңгенің салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуын және USD/KZT бағамының ағымдағы айлық орташа деңгейге қатысты теңгенің біршама нығаюы жағына ығысуын болжайды. Қолдаушы фактор ретінде теңгеге деген сұранысты күшейтіп, айдың жекелеген кезеңдерінде валюта ұсынысын арттыра алатын салықтық төлемдер қарастырылады.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
