Бүгінде Қазақстанда 52 даму тұжырымдамасы жұмыс істейді. Әрқайсысы өз бағытын, өз мақсаттарын қояды. Бірақ бәрін бірге қарасақ, жай ғана KPI жиынтығы емес, 2030 жылға қарай елдің қандай болатынын көрсететін нақты модель пайда болады.
Біз осы көрсеткіштердің бәрін бір жүйеге жинап, нәтижесінде қандай бейне қалыптасатынын қарадық. Шыққан көрініс мынадай.
Әлеуметтік блоктардың көбінде бір ортақ бағыт бар — барлығын қамту.
- білімге қолжетімділік 99–100% дейін жеткізіледі
- мектепке дейінгі білім — 100%
- қосымша білім — 100%
Инклюзия да қалыпты жағдайға айналады:
- білім беру ұйымдарының 100% арнайы жағдай жасайды
- ерекше қажеттілігі бар балалардың 55%-ы қарапайым мектептерде оқиды
- балалардың құқықтық қорғалуы 97%-ға жетеді
Яғни жүйе барынша көп адамды қамтуға бағытталған.
Экономикада да ұқсас логика байқалады — масштабтау.
- негізгі капиталға инвестициялар 67,8 трлн теңге немесе шамамен ЖІӨ-нің 24%
- АӨК-та қайта өңдеу 70%-ға дейін өседі
- өңдеу өнеркәсібінде еңбек өнімділігі 82 мың доллар деңгейіне жетеді
Бірақ:
- тікелей шетелдік инвестициялар шамамен 25–26 млрд доллар деңгейінде
- ШОБ үлесі ЖІӨ-де 40% шамасында
- ғылымға қатысты жеке инвестициялар 1,2% ЖІӨ ғана
- ғылыми өнімнің үлесі шамамен 7%
Бұл нені көрсетеді? Өсу бар, бірақ ол көбіне көлем арқылы келеді. Экономика тереңдеп, технологиялық тұрғыдан күрделеніп жатыр деу қиын.
Параллель түрде ішкі тұрақтылық күшейеді:
- азық-түлікпен қамтамасыз ету 90%-ға дейін
- негізгі өнімдер бойынша толық өзін-өзі қамту (алма, құс еті, шұжық, ірімшік)
- энергетикада қуат 11,7 ГВт-қа дейін өседі
- су ресурстарында шығын азайып, қайта пайдалану артады
Яғни ел ішкі жағынан өзін ұстап тұра алатын жүйеге айналады.
Бұл модель тек экономика емес, адамның өзін де өзгертеді.
- жастардың шешім қабылдауға қатысуы 30%-ға дейін
- мемлекеттік қызметтегі жастар үлесі 25%
- волонтерлік пен әлеуметтік бастамаларға қатысу 32%
Яғни 2030 жылғы қазақстандық — жүйеге қатысатын, сыртта емес, ішінде жүретін адам.
Мемлекеттік аппаратта да өзгерістер бар:
- мемлекеттік қызмет сапасына қанағаттану 75%
- бір орынға бәсеке 5 адамға дейін
- магистр, PhD үлесі 10%
- HR процестердің 50%-ы цифрландырылған
- мемлекеттік қызметкерлердің өз қанағаттануы 70%
Яғни жүйе біртіндеп кәсібиленіп, құрылымданып жатыр.
Цифрландыру жоғары деңгейге жетеді:
- мемлекеттік қызметтердің 100%-ы онлайн
- халықтың цифрлық сауаттылығы 88,5%
- ІТ экспорт өседі
- жасанды интеллект бойынша шешімдер пайда болады
Бірақ маңызды нюанс бар. Цифрландыру көбіне қызмет көрсетуді жеңілдету үшін қолданылып жатыр. Ол өндірісті немесе экономиканы түбегейлі өзгертіп жатқан драйверге айналған жоқ.
Институционалды деңгейде:
- есептілік 87%
- мемлекетке сенім 75%
- көлеңкелі экономика азаяды
Мемлекеттің экономикадағы үлесі азайса да, оның рөлі координатор ретінде күшейеді.
Осының бәрін қосқанда, мынадай модель шығады: Қазақстан — тұрақты, басқарылатын, барлық адамды қамтуға тырысатын жүйе. Ал қазақстандық — жүйеге қосылған, базалық мүмкіндіктері бар, цифрлық ортаға бейімделген адам.
Бұл модельдің әлсіз жері бар.
Көрсеткіштердің көбі санға байланысты:
100% қамту, 90% қамтамасыз ету, инвестиция өсімі, қатысу үлесі.
Ал сапа туралы сұрақтар аз қойылған:
- білім нақты дағды бере ме, әлде тек диплом ба
- инвестициялар технология әкеліп жатыр ма
- цифрландыру жаңа құндылық жасай ма
- мемлекеттік басқару тиімділікті арттыра ма
Әлем тез өзгеріп жатыр:
- технологиялар өзгереді
- нарықтар қайта бөлінеді
- талант үшін бәсеке күшейеді
Мұндай жағдайда жай ғана тұрақты болу жеткіліксіз. Жүйе жылдам бейімделуі керек.
Бүгінгі модель нақты көрсеткіштерге сүйенеді, бірақ сапа жағы толық ашылмаған. Сондықтан негізгі сұрақ мынада: Қазақстан бұл модель арқылы тек тұрақтылыққа емес, сонымен қатар икемділікке, жаңа мүмкіндіктер жасауға және күрделірек экономикаға көше ала ма?
Бұл сұрақтың жауабы бір ғана тұжырымдамада емес. Ол мемлекет, бизнес, сарапшылар және қоғам бірге жұмыс істегенде ғана шешіледі. Ең бастысы — мақсат, құрал және нәтиже бір-бірімен нақты байланысуы керек.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
