Кеңес дәуірінде Қазақстан КСРО-дағы ең ірі қой өсіретін республикалардың бірі болды. 1975 жылдың соңына қарай елдегі қой мен ешкі саны 34,6 миллион басқа жеткен. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан РСФСР-ден кейінгі екінші орында тұрған. Тіпті 1970 жылдары мал басын 50 миллионға дейін жеткізу жоспары да қаралған.
Алайда 2026 жылдың наурызындағы жағдай мүлде басқа. Қазақстандағы қой саны небәрі 23,17 миллион басты құрайды. Яғни 1975 жылғы деңгейден шамамен үштен бірге аз.
Бүгінде қой еті елдегі аграрлық экономиканың жағдайын көрсететін маңызды индикаторлардың біріне айналды. Ол бір мезетте инфляцияны, ауыл шаруашылығының экспортқа тәуелділігін, жем-шөп құнын және халықтың нақты сатып алу қабілетін көрсетеді. Мәселен, Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанда қой етінің бағасы 29%-ға қымбаттаған.
Ресми статистика бойынша, қазіргі таңда бір тонна қой еті 1,3 миллион теңге тұрады. Ал 2001 жылы бұл көрсеткіш небәрі 88,3 мың теңге болған. Басқаша айтқанда, соңғы 25 жылда баға 14 еседен астам өскен.
Тірі қойдың бағасы да айтарлықтай қымбаттады. 2026 жылдың наурызында ел бойынша бір қойдың орташа бағасы 86,3 мың теңгеге жетті. Ең жоғары баға Жамбыл облысында тіркелген — бір бас үшін 112 мың теңгеден асады. Ал Батыс Қазақстан облысында орташа баға 63,5 мың теңге шамасында.
Сонымен бірге қой шаруашылығы арзан әрі тез қайтарым беретін бизнес емес. Сарапшылардың бағалауынша, бір қойды күтіп-бағу айына шамамен 9 мың теңге тұрады. Яғни жылдық шығын 100 мың теңгеден асады. Ал 400 басқа арналған шаруашылықтың өзін-өзі ақтау мерзімі үш жылдан да ұзақ болуы мүмкін.
Осы себепті жем-шөптің, жанармайдың және логистиканың қымбаттауы ішкі нарықты сыртқы сұраныстың кез келген өзгерісіне өте сезімтал етіп отыр.
Ал сыртқы сұраныс өсіп келеді. Қазақстан соңғы жылдары Біріккен Араб Әмірліктеріне қой етін экспорттауды белсенді ұлғайтып жатыр. Қазір апта сайын БАӘ-ге шамамен 7 тонна салқындатылған қой еті жөнелтіледі. Болашақта бұл көлем 10 тоннаға дейін өсуі мүмкін.
Бір қарағанда, бұл тиімді бағыт сияқты көрінеді. Парсы шығанағындағы елдер азық-түліктің 85-90%-ын импорттайды. Оның үстіне халал өнімдерге сұраныс тұрақты түрде артып келеді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның БАӘ-ге экспорты 132,9 миллион долларды құраған. Соның ішінде азық-түлік экспортының шамамен 55%-ы қой етіне тиесілі.
Бірақ дәл осы жерде негізгі сұрақ туындайды: неге Қазақстан өз қой етін сыртқа ішкі нарықтан арзан бағамен сатады?
Қазір БАӘ-де бір қойдың орташа бағасы шамамен 860 дирхам немесе 110 мың теңге деңгейінде. Ал қой етінің бір килограмы 30 дирхамға жуық, яғни шамамен 3800 теңгеден сатылады. Бұл Қазақстандағы бағаға қарағанда жоғары көрінеді. Қазақстанда қой етінің бір килограмы шамамен 4500 теңге тұрады.
Меніңше, Қазақстандағы қой етінің қымбат болуының бірнеше негізгі себебі бар.
Біріншіден, экспорт негізінен ұзақмерзімді келісімшарттар арқылы ірі көтерме партиялармен жүзеге асады. Ал көтерме нарықтағы баға әрқашан бөлшек саудадан төмен болады.
Екіншіден, қазақстандық өндірушілер сыртқы нарықта орнығу үшін көбіне бағаны төмендетуге мәжбүр. Себебі олар Австралия, Үндістан және Пәкістан секілді ірі экспорттаушылармен бәсекеге түседі.
Үшіншіден, Қазақстанның ішкі нарығы әлі де делдалдарға қатты тәуелді. Әсіресе діни мерекелер кезінде баға күрт өсіп кетеді. Кей жағдайда нарықтағы өсім нақты шығыннан емес, алыпсатарлықтан қалыптасады.
Не істеу керек?
Біріншіден, баға күрт өсетін маусымдарда, әсіресе Құрбан айт қарсаңында қой етін экспорттауға уақытша шектеу немесе квота енгізу қажет. Бұл ішкі нарықтағы тапшылықтың алдын алуға көмектеседі.
Екіншіден, мемлекет қолдауымен аймақтық бордақылау және сою орталықтарын дамыту маңызды. Бұл фермерлерге өнімді делдалсыз тікелей сатуға мүмкіндік береді.
Үшіншіден, құрғақшылық кезеңдерінде жем-шөп сатып алуға субсидия беру және мемлекеттік жем-шөп резервін қалыптастыру қажет. Өйткені қой етінің өзіндік құнына ең қатты әсер ететін фактордың бірі — дәл осы жем бағасы.
Төртіншіден, қой шаруашылығына кемінде үш жыл мерзімге арналған жеңілдетілген несиелер қажет. Қазіргі банктік шарттар көптеген фермер үшін тиімсіз.
Бесіншіден, мал шығыны мен климаттық тәуекелдерге қарсы сақтандыру жүйесін дамыту керек. Әсіресе шағын шаруашылықтар үшін бұл өте маңызды.
Алтыншыдан, тірі мал мен қой етінің бағасын өңірлер бойынша бақылайтын цифрлық мониторинг жүйесін енгізу қажет. Бұл делдалдардың бағаны негізсіз көтеруін азайтады.
Жетіншіден, Қазақстан ішінде дайын халал өнім өндірісін ынталандыру маңызды. Салқындатылған ет, жартылай фабрикаттар және консерві өнімдері секілді бағыттар экспорттың қосылған құнын айтарлықтай арттыра алады.
Ерлан Каримов, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
