Неліктен кейбір мемлекеттер байып, қуатты экономика құрып отыр, ал басқалары он жылдан бері сол орында қалып қойды? Бұл сұрақ саясаткерлерді де, инвесторларды да, қарапайым адамдарды да толғандырады.
Жауап экономикадан да тереңде жатыр. Бүгінгі әлемдік табыс айырмашылығы — мыңжылдықтар бойы қалыптасқан мәдени, географиялық және демографиялық айырмашылықтардың нәтижесі. Өсу нөлден басталмайды — оның тарихи іргетасы болады. Қазақстанның қазіргі даму деңгейін түсіну үшін жаһандық теңсіздіктің қалай пайда болғанын білу маңызды.
Барлық елдер бір уақытта бастамаған. Кейбір халықтар білім жинауға, институттар құруға, жеке меншік құқығын қорғауға және балаларын оқытуға ертерек кірісті. Сондықтан өнеркәсіптік революция басталғанда, олар дайын болды. Басқалары сол уақыттан бастап ғана дамуды бастады және әлі күнге дейін қуып жетіп келеді. Бұл – жалқаулықтың немесе қабілетсіздіктің белгісі емес. Бұл – тарихи бастау мен бағыттың әртүрлілігі.
Табиғи ресурстар, климат, суға қолжетімділік, көші-қон жолдары — бұлар жай ғана карта емес. Олар алғашқы егіншілік қоғамдар мен қалалардың пайда болуына ықпал етті. Бұл жерлерде әкімшілік пен білім беру жүйелері ерте дамыды, бұл индустрияға оңай бейімделуге мүмкіндік берді.
Бірақ география кедергі де болуы мүмкін. Мысалы, плантациялық шаруашылық дамыған аймақтарда (тропикалық климат, экспорттық дақылдар) жергілікті білім беру мен нарықтық институттар тежелді. Экономика шикізатқа тәуелді болды.
Колониализм дәуірінде бай мемлекеттер кедей елдердің артта қалуын пайдаланды. Бірақ олар артынан тұрақсыз институттар мен шектеулі мүмкіндіктер қалдырды. Колонияларда әкімшілік бақылауға бағытталған жүйе құрылды, ал бұл даму мен инновацияға кедергі келтірді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін де, көптеген елдер осы басқару моделін мұра етіп алды. Бұл жүйе тұрақтылықты сақтауға бағытталды, ал бәсекеге қабілеттілік пен ашықтыққа емес.
Экономикалық даму — тек инфрақұрылым немесе саясат емес. Ол қоғамдағы мәдени құндылықтармен тығыз байланысты. Адамдар:
• Білімге қаншалықты маңыз береді?
• Болашақты жоспарлай ала ма?
• Қоғамдық жауапкершілікке қалай қарайды?
Бұл құндылықтар ежелгі өмір салтына байланысты қалыптасады. Егіншілікпен айналысқан қоғамдарда адамдар маусымдық еңбекке, ұзақ мерзімді нәтижеге үйренді. Бұл болашақты жоспарлау, ұжымдық әрекет, білім мен тәртіпке негіз болды.
Халық саны және оның құрылымы — тағы бір маңызды фактор. Туу көрсеткіші төмендеген сайын, әрбір балаға инвестиция артады. Ата-аналар білім мен денсаулыққа көбірек қаражат жұмсайды. Бұл орта таптың дамуына, білімді жастардың көбеюіне және инновациялық экономиканың құрылуына себеп болады.
Ал туу деңгейі әлі жоғары елдерде, бұл серпін әлсіз немесе мүлде жоқ.
Қазақстан – үлкен әлеуеті бар ел. Бірақ тарихи жолы күрделі болды. Кеңес индустриясы технология мен өндірісті әкелді, бірақ бұл қоғамның ішкі қабілетін дамытпады. Мәдениет, кәсіпкерлік және білім беру жүйелері сырттан емес, іштен дамуы керек.
Не істеу керек?
• Географиялық мүмкіндіктерді тиімді пайдалану. Қазақстанның құрлықтық орналасуы – логистикалық хабқа айналудың негізі.
• Мәдени өзгерістерге жағдай жасау. Білім мен ұзақ мерзімді ойлауды насихаттау.
• Жастарға инвестиция жасау. Ерте балалық шақтан бастап білім сапасына көңіл бөлу.
• Институционалдық реформа. Сот жүйесі, мемлекеттік басқару, әділетті мүмкіндік – экономикалық өсудің негізі.
Әр елдің тарихы әртүрлі, бірақ дамудың негізгі заңдылықтары бар:
• Алғаш даму түскен елдер – бүгін ең алдыңғы қатарда.
• Білім, меншік құқығы, әділеттілік – байлықтың негізгі шарттары.
• Технологияны игеру үшін мәдени дайындық қажет.
Қазақстан өзінің даму траекториясын қайта ойластыруы тиіс. Бүгінгі теңсіздік кездейсоқ емес — ол тарихи логикадан туындайды. Бұл логиканы түсінбей, оған жауап бере алмаймыз.