Соңғы жарты ғасырда экономикалық ғылым түбегейлі өзгерістерге куә болды. Бұрын тарихшылар деректерді жай сипаттаумен шектелсе, экономистер тек сұраныс пен ұсыныс модельдерін қолданды. Ал бүгінде зерттеулердің ортасында институттар тұр — қоғамдағы ережелер, заңдар мен нормалар. Клиометрикадан жаңа институционалдық экономикаға көшу бай мемлекет пен кедей мемлекет арасындағы айырмашылықты түсінудің басты бұрылысына айналды.
1960-жылдары экономикалық тарих екінші деңгейдегі пән болып көрінді. Бірақ Роберт Фогель мен Дуглас Норт бастаған зерттеушілер жаңа әдіс ұсынды. Ол «клиометрика» деп аталды.
Клиометриканың мәні – өткенді қазіргі экономика сияқты талдау. Ол үшін зерттеушілер бағалар, жалақы, өнімділік немесе тасымал көлемі жайлы деректерді жинап, экономикалық модельдер жасады. Содан соң гипотезаларды тексерді: мысалы, белгілі бір фактор болмағанда экономика қалай дамитын еді?
• Фогель темір жолдардың АҚШ индустриялануына қосқан үлесін есептеп, олардың маңызы зор болғанымен шешуші фактор болмағанын көрсетті.
• Сол сияқты, құл иелену жүйесінің экономикалық тұрғыдан ұзақ уақыт бойы тиімді болғанын дәлелдеп, оның күйреуі автоматты түрде болмайтынын айтты.
Бұл зерттеулер ғылымда жаңа дәуір ашты. Бірақ шектеуі де болды: модельдер нарық пен бағаларды жақсы түсіндіргенімен, саяси жүйелерді, меншік құқығын және әлеуметтік нормаларды жеткілікті деңгейде қамтымады.
1970–80 жылдары бір ғана статистика жеткіліксіз екені айқын болды. Экономистер назарын институттарға бұрды. Дуглас Норт институттарды «қоғамдағы ойын ережелері» деп атады.
Жаңа институционалдық экономиканың негізгі идеялары:
• Транзакциялық шығындар. Әр келісімге уақыт, ақпарат іздеу, келіссөздер жүргізу, сот арқылы қорғау сияқты қосымша шығындар кетеді. Олар экономиканың қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін анықтайды.
• Меншік құқығы. Егер меншік заңмен қорғалмаса, кәсіпкерлер инвестиция салудан бас тартады, ал жаңалықтар іске аспайды.
• Саяси институттар. Парламент, сот, мемлекеттік аппарат тек көмекші құрал емес. Олар экономикалық дамудың бағытын анықтайды.
Осылайша, NIE басты сұраққа жауап берді: неге кейбір елдер бай, ал басқалары кедей болып қалады? Жауап тек ресурстар мен технологияда емес, институттардың сапасында жатыр.
Институционалдық әдіс көптеген процестерге жаңаша түсінік берді.
• Америка құрлығы. Солтүстік Америкада фермерлердің құқығы қорғалып, шағын меншікке жол ашылды. Ал Латын Америкасында жер элитаның қолында қалды. Соның нәтижесінде даму жолдары екі түрлі болды.
• Шығыс Азия. Корея мен Тайваньның «экономикалық ғажайыбы» мемлекет пен бизнестің тепе-тең институттары арқылы жүзеге асты.
• Африка. Көптеген елдер әлсіз институттардың кесірінен экономикалық серпіліс жасай алмады.
Бұл тәсілдің басты қорытындысы: елдің болашағы оның институттарының эволюциясына байланысты. Өткендегі ережелер келешек мүмкіндіктерді шектейді («path dependence»).
Бүгінгі экономикалық тарих екі тәсілді біріктіріп отыр.
• Клиометрикадан деректерді қатаң талдау әдісі сақталды.
• Жаңа институционалдық экономикадан саясат пен құқыққа назар аудару алынды.
Мысал ретінде АҚШ-тағы үнді резервацияларын айтуға болады. Тәуелсіз сот жүйесі бар резервациялар экономикалық тұрғыдан әлдеқайда тез дамыды.
Тағы бір мысал: Латын Америка мен Азияны салыстырсақ, ресурстар мен технологиядағы айырмашылық шешуші емес. Институттардың сапасы – басты фактор.
Клиометрика экономикаға тек нарық пен бағалар тұрғысынан қарады. Бірақ экономика әрқашан ережелердің ішінде өмір сүреді. Мысалы, темір жолдар тек тасымал шығынын азайтып қана қойған жоқ, сонымен бірге билік құрылымын өзгертті.
Жаңа институционалдық экономика осы жетіспейтін қабатты қосты. Ол экономика әрқашан саясат пен қоғамға байланысты екенін көрсетті.
Практикалық сабақтар
1. Саясат үшін. Реформа тек салық пен тарифпен шектелмеуі керек. Негізгі мақсат – тұрақты ережелер орнатып, транзакциялық шығындарды азайту және сот жүйесін нығайту.
2. Бизнес үшін. Инвесторлар макроэкономикамен қатар, құқықтық жүйенің тәуекелдерін де бағалауы тиіс.
3. Қоғам үшін. Байлық немесе кедейлік – тағдыр емес. Ол институттардың сапасының нәтижесі.
Клиометрикадан жаңа институционалдық экономикаға көшу экономикалық тарихты түбегейлі өзгертті. Бұрынғыдай тек нарық пен бағаларға емес, енді институттар мен ережелерге назар аударылады. Клиометрика экономикаға сандық тілді әкелсе, жаңа институционалдық экономика сол тілге мазмұн қосты.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
