Қазақстанда дәрі-дәрмек бағасы бірнеше қатар жүретін реттеу тетіктері арқылы қалыптасады. Олар әртүрлі нормативтік құжаттарда бекітілген. Негізгілері:
- №96 бұйрық — халықаралық патенттелмеген атаулар (МНН) бойынша шекті бағаларды белгілейді
- №94 бұйрық — дәрілердің сауда атаулары бойынша бағаны реттейді
- №77 бұйрық — ТМККК және МӘМС аясындағы шекті бағаларды анықтайды
Қағаз жүзінде жүйе толық әрі егжей-тегжейлі көрінеді. Әр препарат үшін МНН, дәрілік түрі, дозасы, өндірушісі және мемлекеттік сатып алуда қолданылатын шекті баға көрсетіледі. Бірақ іс жүзінде бұл модель бюджеттік шығындардың қалай бөлінетініне тікелей әсер ететін бірқатар құрылымдық мәселелерді туындатып отыр.
МНН реттеу бірлігі ретінде: қағаздағы теңдік және өмірдегі айырмашылық
МНН қолданудың мақсаты — бағаларды салыстыруды жеңілдету және сауда атаулары арасында бәсекені күшейту. Бірақ практикада бір МНН-нің бірнеше сауда атауы болады және олардың әрқайсысына әртүрлі шекті баға бекітіледі.
Мысал ретінде левоцетиризин МНН-ын алайық. №77 бұйрыққа сәйкес, бірдей дәрілік түрі мен бірдей дозадағы таблеткалар үшін баға қатты айырмашылық көрсетеді.
L-ЦЕТ®️ — бір таблеткасы 54,35 теңге,
Аллервэй — 53,62 теңге,
Левосетил — 53,41 теңге.
Ал дәл сондай әсер етуші заты бар Сетимед препаратының бір таблеткасы 212,62 теңгеге жетеді. Яғни бірдей зат пен доза бола тұра, баға айырмашылығы төрт еседен асады.
Осылайша, қазіргі жүйеде МНН нақты экономикалық немесе клиникалық салыстыру құралы емес, тек формалды топтастыру белгісі болып қалып отыр. Бір МНН ішіндегі бағалардың айырмашылығы нақты факторлармен — доза, қаптама, өндіріс шығыны сияқты өлшемдермен түсіндірілмейді. Бұл шешім қабылдау логикасын көмескі етеді және жүйенің ашықтығын төмендетеді.
Нәтижесінде қымбатырақ сауда атауын таңдау формалды түрде ережеге сай көрінеді, бірақ бюджетке қосымша жүктеме түсіреді. Ал оның клиникалық артықшылығы көбіне дәлелденбейді.
МНН бойынша баға реттеудегі әдістемелік үзілістер
Шекті бағаларды қалыптастыру тәжірибесі көрсеткендей, МНН бойынша реттеу кезінде препараттың нарықта бар-жоғы, патент мерзімі немесе өндірістің экономикалық логикасы ескеріле бермейді. Бұл әсіресе онкологиялық және биотехнологиялық препараттарда айқын көрінеді.
Иматиниб МНН-і бойынша қызық жағдай қалыптасты. Импорттық препараттардың бағасы тұрақты болып қалғанымен, отандық өндірушінің бағасы 70-83 пайызға дейін күрт төмендетілген. Бұл өзгерістердің нақты әрі түсінікті негіздемесі жоқ. Мұндай асимметрия нарықтық бәсекені емес, реттеу тетіктерінің біржақты қолданылуын көрсетеді. Қысым негізінен жергілікті өндірушіге түскен.
Ұқсас жағдай палиперидон МНН-інде де бар. Отандық аналог тіркелгеннен кейін, оригинатор компания бағаны бес еседен астам төмендетті. Бірақ екі жылдан аса уақыт бойы оригиналды препарат нарықта болмағанына қарамастан, есептеулерде ескі деректер қолданылған. Сонымен қатар үнді генериктері оригиналдан бес есе қымбат бағамен тіркелген. Бұл генерик бағасының базалық логикасына мүлде сай келмейді.
Генериктер мен биоаналогтар: үнемдеу мүмкіндігі және реттеудің шектеуі
Әлемдік тәжірибеде генериктер мен биоаналогтар патент мерзімі аяқталғаннан кейін бағаны төмендетудің негізгі құралы болып саналады. Қазақстанда бұл мүмкіндік толық іске аспай отыр.
Мысалы, пембролизумабтың биоаналогтары тіркелген соң, оригинал Китруда®️ препаратының бағасы 59 пайызға төмендеді. Ал отандық биоаналогтың бағасы 2025 жылы патент кезеңіндегі оригиналдан 69 пайызға арзан болды.
Алайда 2023 жылы генериктер үшін міндетті түрде бағаны 30 пайызға, биоаналогтар үшін 10 пайызға төмендету талабы алынып тасталды. Соның салдарынан импорттық генериктердің бағасы кей жағдайда 2022 жылмен салыстырғанда 10 пайыздан 7,5 есеге дейін өсті. Бұл автоматты түрде отандық өндірушілер үшін де бағаның есептік базасын көтерді, себебі ол импортқа сүйеніп қалыптасады.
Осылайша жүйе бір мезетте екі қарама-қайшы нәтиже береді: отандық өндірушінің бағасын шектейді, ал импорттық генериктерге артықшылық береді. Бұл бәсекені бұзады және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің тұрақтылығын әлсіретеді.
№96 бұйрық және әлеуметтік маңызы бар МНН бойынша бағаның өсуі
№96 бұйрықтың 2025 жылғы қыркүйек және желтоқсан айларындағы нұсқаларын салыстыру 52 МНН бойынша шекті бағаның орта есеппен 169,4 пайызға өскенін көрсетті. Кейбір өмірлік маңызы бар препараттар бойынша өсім алты еседен де асып түсті.
Ең алаңдататындары — ауруханаларда кең қолданылатын дәрілер:
- глюкоза 40% — +523%
- гентамицин — +396%
- метронидазол 250 мг — +412%
- дифенгидрамин — +453%
- лидокаин 2% — +358%
- фуросемид — +305%
- цефотаксим — +151%
Бұл дәрілер жаппай қолданылатындықтан, тіпті аз ғана баға өсімі бюджетті күрт ұлғайтады.
Созылмалы ауруы бар науқастарға амбулаторлық берілетін препараттарда да баға 100-200 пайызға дейін өсті. Оның ішінде бисопролол, парацетамол, золедрон қышқылы, монтелукаст, клоназепам бар. Бұл МӘМС жүйесінде тек бюджетке емес, пациенттердің өзіне де қосымша салмақ түсіреді.
Бюджет шоғырлануы — реттеудің тікелей нәтижесі
Сатып алу құрылымы мен баға динамикасы көрсеткендей, бюджеттік шығындардың шоғырлануы медициналық қажеттіліктен емес, көбіне реттеу шешімдерінентуындайды. Жаппай қолданылатын МНН бойынша бағаның өсуі, отандық өндірушілерге біржақты қысым, ескірген немесе сенімсіз деректерге сүйену нәтижесінде аз ғана позициялар бюджеттен өте үлкен үлес алып отыр.
Бұл нарықтың кездейсоқ салдары емес, қолданыстағы әдістемелік тәсілдердің тікелей нәтижесі.
Қазақстанда МНН-ді баға реттеудің негізгі бірлігі ретінде қолдану формалды түрде салыстыру мүмкіндігін береді. Бірақ бірыңғай әдістеме мен нарықтық факторларды ескермеу жүйелі бұрмалануларға алып келіп отыр. Патент мерзімі, нарықта бар-жоғы және өндіріс экономикасы ескерілмеген жағдайда, баға реттеу бюджет шығынын өсіреді, бәсекені әлсіретеді және дәрілік қауіпсіздікке тәуекел тудырады.
Жүйені қайта қарау үшін:
- МНН бойынша шекті бағаны есептейтін қайталанатын және түсінікті әдістеме енгізу
- Нарықта нақты жоқ препараттарды референттен алып тастау
- Әлеуметтік маңызы бар дәрілер үшін доза мен дәрілік түрді міндетті түрде ескеру
- Бөлшек нарық пен ТМККК/МӘМС арасындағы баға тәсілдерін үйлестіру
Осы әдістемелік үзілістер жойылмайынша, жүйе бытыраңқы күйінде қалып, медициналық қажеттілікке қарамастан бюджеттік шығындарды өсіруді жалғастыра береді.
Томирис Темірғалина, «ФармМедИндустрия Казахстана» қауымдастығы,
арнайы www.economyKZ.org үшін
