2025 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы білім беру қызметтерінің көлемі 1,95 трлн теңгеге жетіп, жылдың басымен салыстырғанда 28,6%-ға өсті. Нарықтың негізгі бөлігін жалпы орта білім алады, ал жекеменшік сектор мен онлайн-білімнің үлесі әзірге төмен. Жүйенің басты ерекшелігі өзгермей тұр: бюджетке тәуелділік, бизнестің әлсіз қатысуы және жаңа технологиялардың мардымсыз ықпалы.
Білім беру нарығы тұрақты өсіп келеді. Үш айдың ішінде көлем ₸1,52 трлн-нан ₸1,95 трлн-ға дейін ұлғайды.
Мұндай өсімнің себептері:
• маусымдық факторлар (мектеп пен ЖОО шығындары екінші тоқсанда көбірек),
• мемлекеттік қаржыландырудың артуы.
Қызметтердің бөлінісіне қарасақ, ең үлкен үлес мектепке тиесілі.
2025 жылдың II тоқсанындағы құрылым:
• жалпы орта білім — 58,5%, ₸1,14 трлн;
• мектепке дейінгі тәрбие — 13,9%, ₸271,5 млрд;
• жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім — 10,4%, ₸203,5 млрд;
• техникалық және кәсіби білім — 7%, ₸137 млрд;
• қосымша білім (спорт, мәдениет, үйірмелер) — шамамен 4%.
Яғни, нарықтың үштен екісінен астамы мектеп пен балабақшаның еншісінде.
Мектепке дейінгі білімнің көлемі ₸271,5 млрд. Сұраныс тұрақты болғанымен, жалпы құрылымдағы үлесі аса жоғары емес. Мемлекеттік бағдарламалардың қолдауымен дамып келеді, бірақ жекеменшік бастамалар әлі де сирек.
Жоғары және ЖОО-дан кейінгі білімнің көлемі — ₸203,5 млрд (10,4%). Техникалық және кәсіби білім — ₸137 млрд.
Бірге алғанда, ЖОО мен колледждер нарықтың небәрі 17%-ын құрайды.
Себептері:
• отбасылардың ақылы білімге төлеу мүмкіндігінің шектеулігі;
• университеттердің мемлекеттік қаржыландыруға тәуелділігі;
• халықаралық және жеке ЖОО-лардың аз болуы.
Қосымша қызметтердің көлемі шағын, бірақ нарықтың әртүрлілігін көрсетеді.
• спорт пен демалыс саласы — ₸50,6 млрд;
• мәдениет саласы — ₸30 млрд;
• авто-мектептер — ₸1,18 млрд.
Бұл сегменттердің үлесі аз болғанымен, халықтың қосымша білімге деген қызығушылығы бар екенін байқатады.
Қазақстандағы білім беру жүйесінің басты ерекшелігі — мемлекеттің үстемдігі.
Қаржыландыру құрылымы:
• мемлекеттік бюджет — 87,4%;
• халықтың үлесі — 10,7%;
• кәсіпорындар — 1,9%.
Яғни, білім беру толықтай әлеуметтік сала болып отыр.
2025 жылдың екінші тоқсанында:
• мемлекеттік ұйымдар — 79,7% қызмет көрсетті;
• жекеменшік ұйымдар — 19,7%;
• шетелдік ұйымдар — бар-жоғы 0,6%.
Жекеменшік сектордың үлесі бесінші бөліктен де аз.
Интернет арқылы көрсетілген қызметтердің көлемі небәрі ₸20,6 млрд. Бұл жалпы нарықтың 2%-ына да жетпейді.
Дегенмен, болашақ әлеуеті зор:
• шалғай аймақтар үшін қолжетімділік,
• жастар арасында EdTech-тің танымалдығы,
• қашықтан оқыту курстарының өсуі.
Мәліметтер жиынтық түрде берілгенімен, нарықтың аймақтар бойынша әркелкі екені анық. Алматы, Астана, Шымкент секілді мегаполистерде жоғары білім мен жекеменшік оқу орындарына сұраныс көбірек, ауылдық өңірлерде мемлекеттік мектептер мен балабақшалар басым.
Нарықтағы басты сын-қатерлер:
• Мектептің үстемдігі — нарықтың 60%-ы бір сегментке байланған.
• Бюджетке тәуелділік — кірістің 87%-ы мемлекеттен.
• Бизнестің аз қатысуы — небәрі 2%.
• Бәсекенің төмендігі — жекеменшік сектор шектеулі.
• Онлайн-білім әлсіз дамыған — нарықтың 2%-ына да жетпейді.
Алдағы жылдары мына бағыттарда өсім күтіледі:
• онлайн-білім — EdTech компаниялары үлесті арттыра алады;
• жекеменшік ЖОО мен серіктестік жобалар;
• қосымша білімге сұраныс — спорт, мәдениет, IT курстары;
• қаржыландыру көздерін әртараптандыру — бизнестің белсендірек қатысуы.
Қазақстандағы білім беру нарығы өсіп жатыр, бірақ дәстүрлі бюджетке негізделген модельден аса қойған жоқ. Мемлекет — басты тапсырыс беруші әрі қызмет жеткізуші, мектеп — жүйенің өзегі. Жекеменшік сектор мен цифрлық технологиялар әзірге қосалқы рөлде. Болашақтағы сын-тегеурін — әлеуметтік қолжетімділікті сақтай отырып, нарықты бәсекеге қабілетті әрі инновациялық ету.
