Мыңдаған жылдар бойы адамзат өмір сүру деңгейін айтарлықтай өзгерте алмады. Империялар құрылып, құлады, соғыстар мен жаңалықтар болды, бірақ халықтың әл-ауқаты өзгермеді. XIX ғасырдың ортасына дейін адамдардың басым көпшілігі кедей өмір сүрді, тамағы аз болды, оқу-жазу білмеді. Бір сәтте жағдай өзгерді: табыс бірнеше есе өсті, өмір сүру ұзақтығы екі есеге артты. Бұл тұрақты экономикалық өсім дәуірінің бастауы еді.
Бұл қалай және неліктен болды? Неліктен кейбір елдерде ерте, ал басқаларында кеш басталды? Бұл сұрақтарға кездейсоқтық емес, тарихи заңдылықтар арқылы жауап беруге болады.
Бұл мақалада адамзаттың дамуындағы басты өзгерісті туғызған ұзақ мерзімді демографиялық, технологиялық және мәдени өзгерістер туралы сөз қозғалады. Сонымен қатар Қазақстан үшін қандай сабақтар бар екенін түсіндіреміз.
Мальтус дәуірі: халық көп, даму жоқ
Өнеркәсіптік дәуірге дейінгі кезеңде технология мен шаруашылықтың кез келген жетістігі халық санының артуына әкелді. Егер егін жақсы шықса — отбасылар көбірек бала тудырды. Жаңа жерлер ашылса — халық көбейді. Бірақ бұл жағдай жан басына шаққандағы табысқа әсер етпеді.
Бүкіл адамзат тарихында өмір сүру жағдайы өзгерген жоқ: бала өлімі жоғары, өмір сүру ұзақтығы төмен, ауру мен аштық жайлаған. Бұл — «Мальтус қақпаны» деп аталады: қандай жетістік болмасын, ол халық саны артқан сайын бейтараптанып кететін.
Көне Египет, Қытай, Рим империясы секілді ұлы өркениеттер де бұл жағдайды түбегейлі өзгерте алмады. Технология — тек уақытша шешім болды.
Технология мен халық арасындағы өзара байланыс
Басты тетік — халық саны мен технология арасындағы циклдық әсер:
1. Халық санының артуы — жаңа идеялар мен жаңалықтардың тууына ықпал етті.
2. Технологиялық жаңалықтар — азық-түлік өндіруді арттырды, соның салдарынан халық саны қайта өсті.
Бұл өзара байланыс мыңдаған жылдар бойы жұмыс істеді. Бірақ ұзақ уақыт бойы бұл тек санның өсуіне әкелді, сапаға емес. Тек технология дамуында белгілі бір шекке жеткенде ғана бұл жүйе бұзылып, табыс халық санынан жылдамырақ өсе бастады.
Адам капиталы және ата-ананың таңдауы
Шынайы өзгеріс отбасылар көп бала туудан гөрі әр балаға көбірек білім беруді құп көре бастағанда басталды. Технология күрделенген сайын, сауат пен дағды сұранысқа ие бола бастады.
Табысы тұрақталған отбасылар балалар санын емес, сапасын (білімі, болашағы) маңызды көре бастады. Бұл «демографиялық өтпелі кезең» деп аталады: туу көрсеткіші төмендеп, жан басына шаққандағы табыс өсе бастады.
Мысалы, екі білімді бала — алты білімі жоқ баладан артық. Мұндай логика жаңа дәуірдің негізін қалады.
Кенет серпіліс: фазалық ауысу
Бір уақытта технологиялық өзгеріс соншалық жылдам болды, бұрынғы даму моделі жұмысын тоқтатты. Жай жұмыс күші жеткіліксіз болды — білімді мамандар қажет болды. Бұл неге алып келді:
• Отбасылар балалар санын азайтты, бірақ білімге көбірек қаржы салды.
• Әйелдердің экономикадағы рөлі артты.
• Білім мен дағды елдердің бәсекеге қабілеттілігін анықтай бастады.
Бұл судың буға айналуына ұқсас: сырттай бәрі баяу болғанымен, ішкі өзгеріс пісіп-жетілген кезде сапалық серпіліс болады.
Мәдениет, мұра және мінез-құлық эволюциясы
Бұл өзгерістердің терең себебі — адамдардың ойлау және жоспарлау қабілетінің артуы:
• Болашақты болжай білу, шыдамдылық.
• Балалардың болашағына инвестиция салу.
• Білімді бағалау — басты құндылыққа айналды.
Мұндай қасиеттер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, біртіндеп қоғамның басты нормасына айналды. Бұл — экономикалық табысқа әкелетін мәдени негіз болды. Және мұндай мәдениет пайда болған елдерде өсу ертерек басталды.
Қазақстан мысалында: біз қайдамыз?
Қазақстан индустрияландырудан өткен ел. Бірақ қазіргі таңда бізге де осы тарихи үлгідегі серпіліс қажет. Бұл үшін не маңызды:
• Туу деңгейі төмендеуде, бірақ білім сапасы мен адам капиталының дамуы жеткіліксіз.
• Жоғары білім бар, бірақ еңбек нарығына сәйкес келмейтін тұстары көп.
• Әйелдердің жұмысқа қатысуы артқанымен, олар көбінесе бейресми салада қалып отыр.
Не істеу керек?
• Ерте жастан бастап сапалы білім беру жүйесін дамыту.
• Ата-аналарды балалар саны емес, сапасына мән беруге ынталандыру.
• Ұзақмерзімді жоспарлау мен білімге негізделген мәдениетті күшейту.
Бұл — тек әлеуметтік саясат емес. Бұл — экономикалық табыстың негізі.
Экономикалық өсімнің бастауы — сәттілік немесе ресурстар емес, ұзақ мерзім бойы қалыптасқан қоғамдық өзгерістер. Технология, мәдениет, демография және білім бір арнаға тоғысқанда ғана нақты өсім басталады.
Қазақстан үшін бұл сабақ айқын: шикізатқа емес, адамға, отбасына және білімге негізделген саясат керек. Сонда ғана біз өзіміздің «фазалық серпілісімізге» қол жеткіземіз.
