Соңғы онжылдықтарда Қазақстан білімге қолжетімділікті айтарлықтай кеңейтті. Балалар мектепте бұрынғыдан ұзақ оқиды, мектеп желісі түгелге жуық елді қамтыды, білім беру шығыстары мемлекеттік басымдықтардың қатарында. Қағаз жүзінде бәрі дұрыс сияқты. Бірақ экономика басқа нәрсені көрсетіп отыр.
Еңбек өнімділігі баяу өседі. Экономика бірнеше саланың айналасында ғана қалып отыр. Көп жағдайда адамның білімі оның табысына тікелей әсер етпейді. Осы жерде негізгі сұрақ туындайды: Неге білім экономикаға күш бермей отыр?
Жауабы жағымды емес, бірақ шындыққа жақын: біз оқу жылдарын көбейттік, ал нақты адами капиталды өсіре алмадық.
Экономика тұрғысынан адами капитал — бұл диплом немесе мектепте өткізген жыл саны емес.
Адами капитал — бұл:
- нақты дағдылар,
- жұмысқа жарамдылық,
- технологияны меңгере алу,
- жаңа білімді тез қабылдау қабілеті.
Егер осы дағдылар қалыптаспаса, экономика еш пайда көрмейді. Қанша жыл оқыса да. Міне, осы жерде Қазақстан сияқты орта табысты елдер қиындыққа тап болады.
Жүйе қай жерде бұзылады?
1. Негізгі дағдылардың әлсіздігі
Экономикалық өсу университеттен емес, оқу мен есептеуден басталады. Егер бала бастауыш сыныптың ортасына дейін дұрыс оқып, санай алмаса, одан кейінгі оқу тек формальды сипат алады.
Мұның салдары:
- еңбек нарығында орташа біліктілік төмендейді;
- мықты және әлсіз оқушылар арасындағы алшақтық өседі;
- білім әлеуметтік көтерілу құралы болудан қалады.
Экономика технологияны жаппай енгізе алмайды, себебі дайын адам жоқ.
2. Білім сапасы — басқару мәселесі
Мектеп салу — инфрақұрылымдық мәселе. Ал сапаны көтеру — басқару мәселесі. Сапа мына нәрселерге байланысты:
- сабақта нақты қанша уақыт оқытылады;
- мұғалім пәнді қаншалықты меңгерген;
- оқушыға кері байланыс беріле ме;
- олқылықтар уақытында түзетіле ме.
Егер жүйе нәтиже емес, есеп пен қағазға ғана жұмыс істесе, сапа өздігінен төмендей береді.
3. Экономика дағдыны «сатып алмай отыр»
Тіпті жақсы білімнің өзі бос кеңістікте жұмыс істемейді.
Егер:
- экономикада жоғары біліктілікке сұраныс аз болса,
- технологияға инвестиция әлсіз болса,
- кәсіпкерлікке кедергілер көп болса,
онда білімнің бағасы да төмен болады. Мұны ата-ана да, оқушы да сезеді.
Сонда білім — мүмкіндік емес, міндетке айналады. Маңызды шындық: білім экономикадан күшті бола алмайды.
Адами капитал тұзағы қалай қалыптасады?
Механизм өте қарапайым:
1. Мектеп әлсіз дағды береді
2. Экономика күрделі еңбекті қолданбайды
3. Білімнің қайтарымы төмен
4. Сапаға инвестиция азаяды
5. Төмен деңгей бекіп қалады
Бұл бір саланың емес, бүкіл жүйенің теңгерімі.
Неге ұсақ реформалар көмектеспейді?
Көбіне симптомдармен күресеміз:
- бағдарламаны ауыстыру,
- стандартты жаңарту,
- есепті көбейту.
Ал түпкі логика өзгермейді. Экономикалық тұрғыдан ең тиімді нәрселер:
- ерте жастағы даму,
- негізгі дағдыларды толық меңгерту,
- мұғалім сапасына басымдық беру.
Яғни бағыт өзгеруі керек: процестен — нәтижеге.
«Қамтудан сапаға өту» деген не?
1. Ерте жастағы даму — инвестиция
Баланың қабілеті мектепке дейін қалыптасады. Осы кезеңдегі олқылық кейін толық түзелмейді. Ерте дамуға көңіл бөлмеген ел болашақ өнімділігін өзі төмендетеді.
2. Бастауыш мектеп — шешуші кезең
Егер 3–4 сыныпқа дейін бала толық оқып, санай алмаса, жүйе білім емес, оқу жылдарын ғана береді. Алдымен бәріне минимум дағды, содан кейін ғана күрделілік — экономикалық тұрғыдан ең дұрыс жол.
3. Мұғалім — басты фактор
Тұрақты нәтиже беретін елдерде шешуші рөлді:
- мектеп формасы емес,
- ғимарат емес,
- технология емес,
мұғалім атқарады.
Мұғалімге қолдау болмай, бірде-бір реформа жұмыс істемейді.
Нені өлшеу керек?
Экономикаға керек көрсеткіштер:
- бастауышта оқу мен есепті меңгерген балалардың үлесі;
- әлсіз оқушылардың ілгерілеуі;
- өңірлік айырмашылықтың азаюы;
- білім мен табыс арасындағы нақты байланыс.
Процесті емес, нәтижені өлшемейінше, адами капитал қағазда ғана қалады.
Қазақстан үшін бұл неге маңызды?
Қазақстан таңдау алдында тұр. Бір жол — бұрынғыдай баяу өсімге келісу. Екінші жол — адами капиталды нақты экономикалық ресурсқа айналдыру. XXI ғасырда экономика дипломды емес, дағдыны бағалайды.
Қазақстан білімге қолжетімділік мәселесін шешті. Енді қиынырақ кезең басталды — оқу жылдарын нақты дағдыға, ал дағдыны экономикалық өсімге айналдыру. Бұл жасалмаса, адами капитал есептерде ғана қалады. Ұтатын ел — көп оқыған емес, жақсы үйреткен ел.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
