Соңғы онжылдықтарда елдер бизнес пен инвестиция тарту үшін бір-бірімен бәсекелесіп, салық мөлшерлемелерін төмендетіп келеді. Бұл компанияларға өз табыстарын салық мөлшері ең аз елдерде тіркеуге мүмкіндік береді.
Бұл мәселені шешу үшін 2021 жылы ОЭСР (OECD) және G20 жаһандық 15% минималды корпоративтік салық мөлшерлемесін енгізуге келісті.
Бірақ бұл бастама шын мәнінде әділ салық жүйесін құра ала ма? Бюджеттер толыға ма, әлде жаңа салықтық схемалар пайда бола ма?
Осы сұрақтарға жауап іздейік.
Жаһандық минималды салық дегеніміз не?
Жаһандық минималды салық (GMT) – бұл елдер арасындағы салықтық бәсекелестікті төмендету мақсатында жасалған бастама.
🔹 Негізгі қағидасы:
• Барлық халықаралық корпорациялар кем дегенде 15% салық төлеуі тиіс.
• Егер компания төмен салық төлесе, басқа елдер оны қосымша салық салу арқылы толықтыра алады.
📌 Мысал:
Егер Google Ирландияда 5% салық төлесе, АҚШ (оның бас кеңсесі орналасқан ел) қосымша 10% салық сала алады, осылайша жалпы мөлшерлеме 15%-ға жетеді.
Бұл не үшін қажет?
🌍 Басты мақсаттар:
✅ Салықтық пана аймақтарымен күрес (Кайман аралдары, Люксембург, Бермуд аралдары).
✅ Әділетті салық жүйесін құру – табыс қай жерде пайда болса, сол жерде салық төленуі керек.
✅ Бюджет шығындарын азайту – елдер салықтан жалтару салдарынан жылына $240 млрд жоғалтады (ОЭСР деректері бойынша).
✅ Әділетті бәсекелестікті қамтамасыз ету – барлық компанияларға бірдей шарттар жасау.
Қандай елдер қолдайды?
🔹 АҚШ – IT-компаниялар салықтан жалтарады, сондықтан елге салық түсімдерін қайтару маңызды.
🔹 Франция, Германия, Ұлыбритания – ірі экономикалар оффшорларға кететін салықтан шығынға ұшырайды.
🔹 Жапония, Канада, Австралия – капитал ағындарын реттеуді қолдайды.
📌 ОЭСР бастамасын 136 ел қолдады.
Қарсы шығатын елдер бар ма?
🔹 Ирландия, Венгрия, Кипр, Сингапур – олар төмен салық мөлшерлемелерінің арқасында инвесторларды тартады.
🔹 Дамушы елдер – салықтық түсімдер бай елдерге ауысады деп қауіптенеді.
🔹 Халықаралық корпорациялар – салық жүктемесі артады деп алаңдайды.
📌 Ирландия басында қарсы болғанымен, кейін келіссөздерден кейін бастаманы қолдады.
Кім ұтады?
✅ Дамыған елдер – жоғалтқан салықтық түсімдерді қайтарып алады.
✅ Шағын және орта бизнес – трансұлттық компаниялармен тең дәрежеде бәсекелесе алады.
✅ Мемлекеттік бюджеттер – қосымша кіріс алады.
📌 Болжам бойынша, жаңа салық жүйесі жылына $150 млрд қосымша салықтық түсім әкеледі.
Кім ұтылады?
❌ Оффшорлық аймақтар – олар үшін салықтық жеңілдіктер бәсекелестік артықшылығы болды.
❌ Халықаралық корпорациялар – енді олар салықты оңай айналып өте алмайды.
❌ Кейбір дамушы елдер – салықтық бәсекелестік арқылы инвесторларды тарта алмайды.
📌 Мысал:
Мексика салықтық жеңілдіктер арқылы шетелдік зауыттарды тартады. Егер GMT енгізілсе, бұл артықшылық жоғалады.
Бұл жүйе шын мәнінде жұмыс істей ме?
🔹 Негізгі мәселелер:
• 15% салықты төлеуге мәжбүрлеу мүмкін бе?
• Жаңа салықтан жалтару схемалары пайда бола ма?
• Қай елдер жаңа әдістерді бірінші болып қолданады?
📌 Тарих көрсеткендей, компаниялар әрқашан салықты азайту жолдарын табады.
Қандай салдары болуы мүмкін?
💡 Оң сценарий:
✔ Мемлекеттер көбірек салық жинайды.
✔ Компаниялар салықтан жалтара алмайды.
✔ Салықтық бәсекелестік төмендейді.
💡 Кері сценарий:
❌ Корпорациялар жаңа схемаларды табады.
❌ Дамушы елдер инвестициядан айырылады.
❌ Құжаттық рәсімдер күрделене түседі.
📌 Мысал:
2017 жылы АҚШ корпоративтік салықты 35%-дан 21%-ғадейін төмендетті, бірақ компаниялар оффшорларды қолдануды жалғастырды.
🌍 Жаһандық минималды салық – бұл әлемдік салық жүйесін әділ етуге бағытталған қадам. Бірақ ол шын мәнінде тиімді бола ма?
📌 Факт:
Бұл бастама салықтық бәсекелестікті толық тоқтатпайды, тек жаңа ережелер енгізеді.
💡 Не күтуге болады?
• Компаниялар жаңа салықтық стратегияларды әзірлейді.
• Кейбір елдер өз салық жүйесін қайта қарайды.
• Оффшорлық аймақтарға қысым күшейеді.
Негізгі міндет – тепе-теңдік: салық жүйесін әділ әрі экономикалық өсуге зиян келтірмейтіндей етіп құру.


