Су — ауыл шаруашылығының капиталын қалай қорғау керек?

Ауыл шаруашылығы туралы сөз қозғалса, көпшілік жер, еңбек пен техника туралы ойлайды. Бірақ XXI ғасырда фермерлер үшін ең маңызды ресурс — бұл су. Жай ғана табиғи байлық емес, нағыз капитал. Онсыз егін де, өнім де болмайды. Климат өзгерістері, қуаңшылық пен жауын-шашынның тұрақсыздығы жағдайында жерасты суына қол жеткізу ауыл шаруашылығының тұрақтылығы үшін шешуші факторға айналды.

Алайда жерден айырмашылығы — АҚШ-та суға меншік құқығы көбіне реттелмеген. Жерасты суларына ашық қолжетімділік олардың сарқылуына, шығындардың өсуіне және фермерлер арасындағы жанжалдарға әкелуде. Белгілі ережелерсіз фермерлер белгісіздікке, жер бағасының төмендеуіне және үлкен инвестициялық тәуекелдерге тап болады.

Сондықтан АҚШ жерасты су ресурстарын басқаруда институционалдық реформаға бет бұруда. Бұл күрделі, бірақ Қазақстан секілді елдер үшін де маңызды тәжірибе — біз де қуаңшылықпен, суармалы егіншіліктің дағдарысымен және реттелмеген су пайдалануымен бетпе-бет келіп отырмыз.

XX ғасырдың ортасына дейін АҚШ ауыл шаруашылығында су негізінен өзендер мен көлдерден алынатын. Бірақ 1940 жылдардан бастап жерасты суларына жаппай көшу басталды. Электр қуатының кең таралуы, қуатты сорғылар және бұрғылау технологиясының жетілуі бұл үдерісті жеделдетті.

Фермерлер, әсіресе АҚШ-тың батысындағы құрғақ аймақтарда, артезиан құдықтарын белсенді пайдалана бастады. Жерасты суы қуаңшылық жылдарында да өнім алуға мүмкіндік беретін негізгі резервке айналды.

Бірақ бұл модельдің жағымсыз салдары да болды. Су «ортақ» болып қала берді — әркім өз шамасы келгенше суды пайдаланды. Нәтижесінде:

•  су қоры сарқылды,

•  су тарту қымбаттады,

•  жер асты су деңгейі төмендеді,

•  жер беті шөгіп, судың сапасы нашарлады,

•  егін өнімділігі төмендеді.

Бүгінгі таңда АҚШ ауыл шаруашылығындағы судың 80%-ы жерасты көздерінен алынады. Әсіресе Калифорния, Аризона және Небраска сияқты штаттарда. Алайда бұл салада меншік құқығы мен басқару тетіктері әлсіз.

Құқықтың болмауы су үшін бәсекелестікке әкеледі — әр фермер суды барынша көбірек тартып қалуға тырысады. Бұл өз кезегінде:

•  техника шығындарын арттырады,

•  су деңгейін одан әрі төмендетеді,

•  көрші шаруашылықтар арасында дау тудырады,

•  жер құнының құлдырауына себеп болады.

Осылайша, су капитал болудан қалып, ретсіздіктің көзіне айналады.

2014 жылы Калифорнияда «Жерасты суларын тұрақты басқару» туралы заң (SGMA) қабылданды. Бұл заң:

•  Жергілікті су агенттіктерін (GSA) құруды;

•  Су тартуға лимиттер белгілеуді;

•  Су қорының ұзақмерзімді теңгерімін қамтамасыз етуді көздеді.

Бір жағынан, бұл — болашаққа инвестиция. Екінші жағынан — фермерлер үшін бірден сезілетін шығындар.

Бағалау бойынша, 1 акр-фут суды азайту (шамамен 1235 м³)сол аймақтағы жер құнын 55%-ға төмендетуі мүмкін.

Неге фермерлер қарсы?

•  Шығын бірден туындайды, ал пайда кейін келеді;

•  Компенсация жүйесі әлсіз;

•  Шағын шаруашылықтар ең көп зардап шегеді.

Бүгінде Қазақстан да осыған ұқсас қиындықтарға тап болып отыр:

•  өзен суларының азаюы;

•  Оңтүстік және Батыс аймақтардағы жерасты суының шектен тыс пайдаланылуы;

•  Жерасты су ресурстарын басқарудың нақты жүйесінің жоқтығы.

АҚШ-та бұл мәселе жер құнына әсер етсе, бізде тұтас суармалы өңірлердің жойылу қаупі бар. Талдықорған, Шардара, Ақтөбе сияқты аймақтарда бақылаусыз бұрғылау мен жекелеген пайдаланушылардың басымдылығы экология мен азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіруде.

Нені үйренуге болады?

1. Суды экономикалық актив деп тану — оны жер сияқты басқару қажет.

2. Су округтерін құру — нақты квота, мониторинг және фермерлердің қатысуымен.

3. Компенсациялық механизмдер — субсидия, салықтық жеңілдіктер, өтемақы құралдары.

Су — бұл тек егіншілік емес. Бұл — инвестиция, экономикалық қауіпсіздік және ұлттық тұрақтылықтың факторы. Егер біз оны реттемесек, ол тұрақсыздықтың көзіне айналады.

АҚШ тәжірибесі бір нәрсені анық көрсетеді: институционалдық реформалар — уақыт талабы. Кешігу — шығын. Алдын алу — қиын, бірақ тиімді.

Қазақстанға бұл шындықты мойындайтын кез келді. Жерасты суы — шексіз емес. Бұл — капитал, және оны басқару — ертеңіміздің кепілі.