EC[ON]OMY

Салық саясатының экономикаға әсері

Салық саясаты – экономиканы реттеудің негізгі құралдарының бірі. Егер мемлекет салықты көтерсе, бағалар өседі, тұтынушылардың сатып алу қабілеті төмендейді, ал бизнес шығындарын азайтудың жолын іздейді. Бірақ салық азайтылған кезде экономика бірден жақсармайды.

Неге салықтың өсуі әрқашан теріс әсер етеді, ал оның төмендеуі экономикалық өсімді бірден қамтамасыз етпейді? Бұл мақалада осы сұрақтардың жауабын қарастырып, салық саясатының экономикаға әсерін түсіндіреміз.

Салық экономикаға қалай әсер етеді?

1. Неге салықтың көтерілуі бірден сезіледі?

Салық мөлшерлемелері артқанда, бұл баға, инвестиция және халық табысына тікелей әсер етеді.

• Баға өседі. Компаниялар салық жүктемесін тұтынушыларға аударады, сондықтан тауарлар мен қызметтердің бағасы көтеріледі.

• Бизнестің табысы азаяды. Салық жоғарылаған сайын, инвестиция көлемі төмендейді, өйткені компаниялар шығындарын қысқартуға мәжбүр.

• Азаматтардың таза табысы азаяды. Жалақы өзгермегенімен, салық көп ұсталған сайын халықтың сатып алу қабілеті төмендейді.

Мысал: 2018 жылы Франция үкіметі жанармай салығын көтергенде, бұл «сары жилеттер» қозғалысының жаппай наразылығына әкелді. Жанармай бағасының өсуі халықтың күнделікті шығындарын арттырып, экономикалық дағдарыс тудырды.

2. Неге салықтың төмендеуі бірден көмектеспейді?

Салық төмендегенде, экономика автоматты түрде өспейді. Неге?

• Кәсіпкерлер салық жеңілдігін тұтынушыларға бермейді. Егер қосымша құн салығы (ҚҚС) төмендесе, бизнес бұл үнемдеуді өз пайдасын арттыру үшінпайдалануы мүмкін.

• Азаматтар бірден ақша жұмсамайды. Егер экономика тұрақсыз болса, адамдар табысының бір бөлігін жинақтауға тырысады, нәтижесінде тұтынушылық сұраныс артпайды.

• Бюджет кірісін қалпына келтіруге уақыт қажет. Егер мемлекет салықты төмендетсе, бюджетке түсетін қаржы азаяды, бұл кейде қысқа мерзімді қаржылық қиындықтарға алып келеді.

Мысал: 2020 жылы Германия үкіметі ҚҚС мөлшерін төмендетті, бірақ зерттеулер көрсеткендей, тауар бағалары айтарлықтай өзгерген жоқ, өйткені бизнес оны өз пайдасына қалдырды.

Салық саясаты неге асимметриялы жұмыс істейді?

1. Тұтынушы психологиясы

Салық өскенде, халық оны бірден сезеді, өйткені бағалар өседі, ал жалақы өзгермейді. Бірақ салық төмендегенде, тұтынушылар оған сенімсіздікпен қарайды, және ақша жұмсауға асықпайды.

Мысал: Жапонияда ҚҚС төмендегеннен кейін тұрғындар бұрынғысынша ақшаларын сақтауға тырысты, өйткені жаңа экономикалық дағдарыс болуынан қауіптенді.

2. Бизнес мінез-құлқы

Кәсіпкерлердің негізгі мақсаты – пайданы арттыру. Егер салық төмендесе, бизнес бағаны төмендетудің орнына, өз маржасын өсіреді.

Мысал: Ұлыбританияда 2010 жылдары корпоративтік салық 28%-дан 19%-ға дейін төмендеді, бірақ бұл инвестицияның айтарлықтай артуына әкелген жоқ. Компаниялар салық жеңілдігін өз акцияларын сатып алуға және акционерлерге дивиденд төлеуге пайдаланды.

3. Бюджет кірісінің баяу қалпына келуі

Салық көтерілгенде, бюджетке бірден қосымша қаражат түседі. Бірақ салық азайтылғанда, экономикалық өсім оны тез өтей алмайды, нәтижесінде мемлекет қаржылық тапшылыққа ұшырауы мүмкін.

Мысал: АҚШ-та 2017 жылы салық төмендетілгеннен кейін бюджет тапшылығы ұлғайды, ал экономиканың өсуі оны толығымен өтей алмады.

Салық саясатының тиімділігін қалай арттыруға болады?

1. Салықты бірден емес, кезең-кезеңімен көтеру

Кез келген салық реформасы бірден емес, біртіндеп енгізілуі керек.

✅ Салықтың өсуі бірнеше жылға бөлініп енгізілсе, бизнес оған бейімделе алады.

✅ Мемлекет бұл қаражаттың қалай жұмсалатынын ашық жариялауы қажет, әйтпесе халықтың сенімі азаяды.

2. Салықтық жеңілдіктердің тиімділігін бақылау

Мемлекет бизнеске салық жеңілдіктерін бергенде, олардың нақты жұмыс істейтінін қадағалауы керек.

✅ Компанияларға ҚҚС азайтылғанда тауар бағасын да төмендету міндеттелуі мүмкін.

3. Басқа экономикалық қолдау шараларын қарастыру

Егер мемлекет салықты көтерсе, оның орнын толтыратын басқа жеңілдіктер болуы керек.

✅ Мысалы, ҚҚС өскен кезде шағын және орта бизнеске субсидиялар берілуі мүмкін.

Неге салықтың өсуі бірден байқалады, ал төмендеуі нәтиже бермейді?

• Тұтынушылар бағаның өсуін бірден сезінеді, бірақ салық төмендегенде сенімсіздік танытады.

• Кәсіпкерлер салық төмендегенде бағаны өзгертпейді, керісінше пайдасын арттырады.

• Мемлекет салықты көтергенде, бюджет кірісі тез артады, бірақ салықты азайтқанда, оның орнына басқа табыс көздері баяу толығады.

✅ Салық реформалары кезең-кезеңімен жүргізілуі тиіс.

✅ Мемлекет салықтық жеңілдіктерді бақылап, бизнес оларды дұрыс қолдануын қамтамасыз етуі керек.

✅ Экономикалық дамудың басқа ынталандыру шаралары болуы қажет.

Салық саясаты тек сандардан тұрмайды. Ол адам психологиясын, бизнестің мінез-құлқын және мемлекеттік қаржының тұрақтылығын ескеруі керек.

 

Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы арнайы www.economykz.org порталы үшін

Scroll to Top