Әлемде робот техникасы нарығы өте жылдам өсіп жатыр. 2026 жылы оның көлемі 73,6 млрд доллар деп бағаланады, ал 2030 жылға қарай 185 млрд долларға жетуі мүмкін. Халықаралық робот техникасы федерациясының дерегіне сүйенсек, 2025 жылы өнеркәсіптік роботтар сатылымы 16,7 млрд доллар болған. Бірақ қазір әңгіме тек зауыттағы құрылғылар жайлы емес. Оған сервистік роботтар, бағдарламалық жасақтама және ЖИ жүйелері де кіреді.
Бұрын роботтар тек нақты бір операцияны орындайтын. Қазір олар өздігінен үйренетін, шешім қабылдайтын жүйеге айналып келеді. «Ақылды фабрикалар» жабдықтарды цифрлық платформаға біріктіріп, өндірісті өздері оңтайландырады. Логистика мен медицинада дрондар, автономды арбалар, хирургиялық жүйелер кең қолданыла бастады. Қызмет көрсету саласында да роботтар көбейді — тазалау, күтім жасау, қарттарға көмек көрсету сияқты жұмыстарды атқарады.
Экология да назарда. Роботтар дәл егіншілікке, қалдықтарды азайтуға, энергияны үнемдеуге көмектесіп жатыр.
Кімдер алда? Оңтүстік Корея мен Сингапурда әр 10 000 жұмысшыға 1 000-нан астам робот келеді. Қытай, Германия, Жапония және АҚШ-та бұл көрсеткіш 670-850 аралығында. Ал Орталық Азияда 50-ден де төмен.
Бұл нені білдіреді? Технологиясы күшті ел — экономикасы да мықты ел.
Жасанды интеллект роботтарды өзгертті
Бүгінде ЖИ роботтарды жай механизмнен ақылды көмекшіге айналдырды. Олар медицинада, логистикада, үй шаруасында қолданылады. Тіпті осы мәтін де жасанды интеллект көмегімен жазылып отыр. Яғни біз болашақта емес, болашақтың ішінде өмір сүріп жатырмыз.
2024 жылы әлемде 542 000 өнеркәсіптік робот орнатылған. Оның 74 пайызы Азияға тиесілі. Еуропа — 16%, Америка — 9%. Жалпы нарық 2026 жылғы 88 млрд доллардан 2031 жылы 218 млрд долларға дейін өсуі мүмкін. Бұл жыл сайын шамамен 20% өсім деген сөз.
Роботтар қай салаларда көп қолданылады?
Электроника және жартылай өткізгіштер.Тайвань мен Оңтүстік Корея көш бастап тұр. Мұнда роботтар чип өндірісінде аса жоғары дәлдік пен тазалықты қамтамасыз етеді.
Автокөлік жасау. Германия, Жапония, АҚШ-та роботтар жаппай құрастыруды жүргізеді.
Аэроғарыш саласы. АҚШ-та роботтар ұшақ пен ғарыш аппараттарын жинауда қолданылады.
Фармацевтика және биотехнология. Еуропада дәрі-дәрмекті дәл мөлшерлеу және қаптау үшін пайдаланылады.
Құрылыс. Қытайда ғимараттарды 3D басып шығаратын роботтар сынақтан өтіп жатыр.
Қызмет көрсету саласы. Жапония мен Сингапурда робот-официанттар мен қабылдау қызметкерлері қонақүй бизнесінің бір бөлігіне айналды.
Ауыл шаруашылығы. Дрондар егістікті бақылап, тыңайтқышты дәл енгізеді, автоматты сауу жүйелері жұмыс істейді.
Экология. Қалдықтарды сұрыптау, ауа мен су сапасын бақылау да роботтардың көмегімен жүзеге асады.
Бүгінгі тренд анық: роботтар ең алдымен электроника мен автосалада кең таралған. Ал фармацевтика, құрылыс, сервис сияқты жаңа бағыттар қарқынды өсіп келеді.
Орталық Азия — бастау сатысында
Әлемде өндірістік компаниялардың 60 пайыздан астамы алдағы үш жылда роботтарға инвестицияны арттырмақ. Еуропа мен Азияда компаниялардың 70 пайызы роботтандыруды бәсекеге қабілеттілікті арттыру жолы деп санайды. Ал Қазақстан мен көрші елдерде процесс баяу жүріп жатыр. Әзірге көбіне пилоттық жобалар ғана бар. Бірақ бизнес қызығушылық танытып отыр. Көптеген зауыт басшылары робот енгізуге дайын екенін айтады.
Негізгі кедергілер белгілі:
- жабдықтың қымбаттығы
- білікті мамандардың тапшылығы
- AI жүйелерін біріктірудің әлсіздігі
Дегенмен бұл артта қалу емес, мүмкіндік те болуы мүмкін. Біз бірден заманауи шешімдерді енгізе аламыз.
Роботтандыруды қалай жеделдетуге болады?
Әлемдік тәжірибе бір нәрсені көрсетеді: робот көп елдің экономикасы да қуатты. Автоматтандыру еңбекке тәуелділікті азайтады, инновацияны жылдамдатады, экспортты арттырады. Қазақстан үшін басты сабақ анық: роботтандыруды жүйелі саясат деңгейіне көтеру керек.
Мемлекет:
- гранттар мен жеңілдетілген несие беруі керек
- салықтық ынталандыру ұсынуы керек
- кадр даярлау жүйесін күшейтуі керек
- ғылым мен бизнесті байланыстыруы керек
Қазақстан үшін нақты мақсат
Қазір елімізде әр 10 000 жұмысшыға шамамен 10 роботтан ғана келеді. Ал 2029 жылға дейін еңбек өнімділігін 41,8 пайызға арттыру мақсаты тұр. Халықаралық деректерге сәйкес, әр 100 робот еңбек өнімділігін 5-7 пайызға арттырады. Демек, бізге кемінде 80-100 робот деңгейіне шығу қажет.
Еңбек тапшылығы да бар — 40-50 мың жұмыс орны жетіспейді. Бір өнеркәсіптік робот орта есеппен 3-5 қызметкердің жұмысын атқара алады. 70 робот деңгейі — шешуші шек.
Бұл деңгей:
- кадр тапшылығын азайтады
- өндіріс көлемін арттырады
- шығынды төмендетеді
2030 жылға қарай қосымша 15-20 млрд доллар экономикалық өсім әкелуі мүмкін. Бұл шамамен ЖІӨ-нің 6-8 пайызы.
Әлеуметтік тұрғыдан:
- төмен білікті еңбек 30 пайызға азаюы мүмкін
- инженерлер мен бағдарламашыларға сұраныс 20-25 мың адамға өседі
- жоғары технологиялық салаларда жалақы 20-30 пайызға артады
Роботтандыру жұмыс орындарын жаппай қысқартпайды. Бірақ жаңа дағдыларды талап етеді. Ал одан бас тарту әлдеқайда қауіпті — бәсекеге қабілеттіліктен айырылу.
70 робот — жай ғана статистика емес. Бұл индустрияны жаңарту, экономиканы әртараптандыру және тұрақтылықты күшейтуге апаратын шек. Бүгін таңдау жасау керек: технологияны сырттан бақылаушы боламыз ба, әлде оның толыққанды қатысушысына айналамыз ба.