2010 жылы Қытай алғаш рет әлемге стратегиялық ресурстарды қару ретінде қолдануға болатынын көрсетті. Сирек жер элементтерінің (СЖЭ) нарығын түгелге жуық бақылауда ұстаған ел олардың экспортын күрт қысқартты. Бұл шешім бірден әлем экономикасындағы тепе-теңдікті өзгертті. Кейбір элементтердің бағасы бірнеше есеге өсті, жеткізу тізбектері үзілудің алдында тұрды, ал ірі өнеркәсіптік корпорациялар – автокөлік өндірушілерден бастап электроника алпауыттарына дейін – зауыттарын тоқтату қаупімен бетпе-бет келді. Бірақ парадокс сол болды: бұл дағдарыс Қытай қарсыластарының әлсіреуіне емес, керісінше олардың дамуына серпін берді. АҚШ, Жапония және Еуропа инновациялардың толқынымен, өнімділіктің артуымен және экспорттың кеңеюімен жауап қайтарды.
Сирек жер элементтері – скандий, иттрий және лантаноидтарды қосқанда 17 металл тобы. Олардың магниттік, каталитикалық және люминесценттік ерекше қасиеттері бар. Бұл ерекшеліктер оларды қазіргі заманғы өнеркәсіп үшін алмастырылмас етеді. Смартфондар, электр көліктері, лазерлер, медициналық жабдықтар, қорғаныс жүйелері мен жел турбиналары – бәрі осы элементтерсіз мүмкін емес. Тіпті мөлшері аз болса да, олардың рөлі орасан зор. Оларды баламамен ауыстыру көп жағдайда мүмкін емес. Мысалы, европий қызыл түсті люминофорлар үшін қажет және ешбір аналогы жоқ, ал эрбий талшықты-оптикалық байланыстағы лазерлер үшін таптырмас. Неодим мен самарий негізіндегі магниттерді ферритпен алмастырса, қозғалтқыш 30 пайызға ауыр болып шығады. Сондықтан сирек жер элементтері болашақтың материалы саналады.
Мәселе олардың геологиялық молдығында емес. Көп жағдайда олар бірге кездеседі және оларды бөлу өте қиын. Өндіру және қайта өңдеу күрделі химиялық процестерді қажет етеді, экологияға зиянды, әрі ұзақ уақыт алады. Дәл осы салада Қытай басымдыққа ие болды. 1980–1990 жылдары ол бұл өндірісті мемлекеттік деңгейде қолдап, арзан жұмыс күші мен әлсіз экологиялық талаптарды пайдаланды. Нәтижесінде АҚШ, Франция мен Жапониядағы зауыттар жабылды. 2000 жылдардың басында Қытай монополистке айналды. 2009 жылы оның әлемдік өндірудегі үлесі 98 пайызға, қайта өңдеуде 90 пайыздан жоғары деңгейге жетті.
Сондықтан 2010 жылғы оқиға әлемге қатты соққы болды. Шілде айында Қытай экспорттық квоталарды 72 пайызға қысқартты. Ресми түсініктеме заңсыз өндіріспен күрес және экологияға байланысты болды. Бірақ нарық бұны саяси қадам деп қабылдады. Қыркүйекте Сенкаку аралдары маңында Қытай кемесі мен жапон жағалау күзеті соқтығысып, Жапония капитанды қамауға алды. Жауап ретінде Қытай Жапонияға сирек жер элементтерін жеткізуді тоқтатты. Кейін бұл шектеулер басқа елдерге де тарады.
Бағалар аспандады. Бірнеше айдың ішінде кейбір элементтердің құны 10–45 есеге өсті. Церий 45 есе қымбаттады, тербий мен европий он еседен көп өсті. Электроникадан автокөлікке дейінгі барлық сала қысымға түсті. Ең бастысы, әлем алғаш рет Қытайдың ресурстық үстемдігін қысым құралы ретінде пайдаланатынын анық көрді.
Бірақ күтпеген нәрсе болды. Шектеулер бәсекелестерді әлсіреткен жоқ, керісінше оларды жаңа шешімдер іздеуге итермеледі. 2011 жылдан бастап АҚШ, Еуропа және Жапонияда патенттік белсенділік күрт артты. Компаниялар тапшылық металдарды үнемдеудің немесе алмастырудың жолдарын іздеді. General Motors диспрозий мен тербий қолдануды 20 пайызға азайтатын технологияға патент алды. Toyota Prius гибридтерінде диспрозий үлесін азайтты, кейінірек электромоторларда неодимді 20 пайызға қысқартты. Volkswagen, Nissan және BMW магнитсіз қозғалтқыштардың прототиптерін көрсетті. Tesla, Renault және басқа да өндірушілер баламалы батареялар мен процестерді әзірледі. Электроника саласындағы алпауыттар жаңа химиялық құрамдарды іздеді.
Бұл инновациялар өнімділікті де арттырды. Еуропа мен Жапонияда сирек жер элементтеріне тәуелді салалар орташа деңгейден 0,5 пайыздық пунктке жоғары өнімділік өсімін көрсетті. АҚШ-та әсері біршама төмен болды, бірақ байқалды. Қытайда керісінше – оның РЗЭ-ге тәуелді салалары өнімділікті төмендетті.
Экспорттағы деректер де осыны дәлелдейді. 2010–2018 жылдары Қытайдан тыс жерлердегі РЗЭ-ге тәуелді салалардың экспорты жыл сайын 0,3 пайыздық пунктке жылдам өсті. Жапония мен Еуропа ең көп пайда тапты. Қытай болса, ресурсты бақылағанына қарамастан, экспортта осы бағыттарда артықшылыққа қол жеткізе алмады.
Бұл құбылыстың себебі экономикада жатыр. Сирек жер элементтері – комплементарлы ресурс. Яғни олар еңбек немесе капиталды алмастырмайды, қайта толықтырады. Олардың бағасы көтерілген кезде компаниялар олардан бас тарта алмайды. Бірақ оларды үнемді қолдануға мүмкіндік беретін технологияларға инвестиция жасай алады. Осылайша бағаның өсуі жаңа инновацияларды ынталандырады.
Қысқа мерзімде Қытай шынымен пайда көрді: кірістер артты. Бірақ ұзақ мерзімде басқалар ұтты. Олар тәуелділікті азайтып, салаларын тиімдірек және бәсекеге қабілетті етті. Қытайдың өз компаниялары артта қалды.
Дағдарыс әлем елдерін саясатты қайта қарауға мәжбүрледі. Австралия өндіруді кеңейтті. АҚШ-та Mountain Pass сияқты кеніштер қайта іске қосылды. Кәсіпорындар қайта өңдеу мен баламаларға инвестиция салды. Сирек жер элементтері қарапайым тауардан стратегиялық ресурсқа айналды.
2010 жылғы сирек жер дағдарысы әлемге жеткізу тізбектерінің қаншалықты әлсіз екенін көрсетті. Қытай күшейеміз деп ойлады, бірақ басқалардың дамуын жеделдетті. Бұл тәжірибе бүгін де маңызды: геосаяси бәсекелестік күшейгенде мұндай жағдайлар қайталанады. Бірақ басты сабақ өзгермейді – шектеулер мен квоталар көп жағдайда бастамашы елге емес, оның қарсыластарына пайда әкеледі. Технологиялық жауап қауіптің өзін мүмкіншілікке айналдыра алады.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org
