Қосылған құн салығы (ҚҚС) – көптеген елдердегі негізгі салықтардың бірі. Ол мемлекеттік бюджетке айтарлықтай табыс әкеледі, бірақ экономикалық өсімге қалай әсер етеді? Кейбір зерттеулер ҚҚС-тың жоғары болуы экономикалық өсімді баяулатады десе, басқалары оның әсері бейтарап екенін айтады.
Бұл мақала «The Impact of Standard Value Added Tax on Economic Growth in CEE-5 Countries: Econometric Analysis and Simulations» зерттеуіне негізделген (авторлар Mihaela Simionescu, Lucian-Liviu Albu). Зерттеу ҚҚС-тың Болгария, Чехия, Венгрия, Польша және Румыниядағы экономикалық өсімге әсерін талдайды.
ҚҚС: экономикалық дамуға пайда ма, әлде кедергі ме?
ҚҚС – экономиканың маңызды құралы. Ол бюджетті толтыруға көмектеседі, бірақ тұтынуға және инвестицияларға әсер етуі мүмкін. Зерттеу нәтижелері мынаны көрсетеді:
• Венгрияда ҚҚС-тың экономикалық өсімге оң әсері бар.
• Болгария, Чехия, Польша және Румынияда ҚҚС мөлшерлемесінің өсуі экономикаға теріс әсер етеді.
• ҚҚС-тың қысқа мерзімді көтерілуі көбіне экономикалық өсімді баяулатады.
Орталық-Шығыс Еуропа елдеріндегі ҚҚС мөлшерлемелері
Әр елдің салық саясаты әртүрлі. 2015 жылы ҚҚС мөлшерлемелері келесідей болды:
• Болгария – 20%
• Чехия – 21%
• Венгрия – 27% (ЕО-дағы ең жоғары көрсеткіш)
• Польша – 23%
• Румыния – 24%
Венгрияда ҚҚС-тың экономикалық өсімге оң әсер етуі оның салық әкімшілігінің тиімділігіне байланысты болуы мүмкін. Ал басқа елдерде жоғары салық тұтынудың төмендеуіне және көлеңкелі экономиканың өсуіне әкелді.
ҚҚС мөлшерлемесінің төмендеуі: экономикаға әсері қандай?
Кейбір елдер ҚҚС-ты азайту туралы шешім қабылдады. 2016 жылы Румыния ҚҚС-ты 24%-дан 20%-ға дейін төмендетті, ал 2018 жылы оны 18%-ға дейін азайтуды жоспарлады.
ҚҚС мөлшерлемесінің төмендеуі:
• Тұтыну көлемінің артуына;
• Салық төлеу мәдениетінің жақсаруына;
• Экономикалық өсімнің жеделдеуіне әкелуі мүмкін.
Бірақ мұның да кері әсерлері бар:
• Бюджетке түсетін кірістің азаюы;
• Әлеуметтік бағдарламалардың қысқаруы.
Болашаққа болжамдар мен экономикалық модельдер
Экономикалық модельдер ҚҚС-тың әртүрлі мөлшерлемелерінің экономикалық өсімге әсерін болжады:
1. Панельдік модельдер – ҚҚС-тың жоғары болуы экономикалық өсімді баяулатады.
2. Динамикалық модельдер – Өткен жылдардағы ЖІӨ өсімі қазіргі экономикалық жағдайға әсер етеді, бірақ ҚҚС-тың кері әсері сақталады.
3. Байес моделі – Венгрияда ҚҚС-тың оң әсері бар, ал басқа елдерде – керісінше.
Румыниядағы ҚҚС мөлшерлемесін төмендету 2018 жылы экономика өсімін сәл арттыруы мүмкін еді, бірақ бюджет тапшылығын өтеу үшін қосымша шаралар қажет болды.
Қорытынды
• ҚҚС – маңызды экономикалық құрал, бірақ оның әсері әр елде әртүрлі.
• Венгрияда ҚҚС өсімі экономикалық өсуді ынталандырса, Болгария, Чехия, Польша және Румынияда бұл кері әсерін тигізеді.
• ҚҚС мөлшерлемесін төмендету тұтынуды арттыруы мүмкін, бірақ бюджетке түсетін салық көлемін азайтады.
• Салық жүйесінің тиімділігін арттыру үшін көлеңкелі экономиканы қысқарту және салық жинауды жақсарту қажет.