Қазақстан сутегі туралы қайта сөйлей бастады. Форумдарда, презентацияларда, стратегияларда. Жобаларды көрсетеді. Пилоттарды іске қосады. Бірақ нарық пайда болмайды. Контракт жоқ, тұрақты сұраныс жоқ, инвестициялық шешім жоқ. Сутегі әлі де «болашақтың тақырыбы» болып тұр, ал нөлдік шығарындылар логикасы бойынша ол әлдеқашан «бүгіннің» бір бөлігі болуы керек еді. Бүгінгі ең жағымсыз, бірақ анық факт: Қазақстандағы сутегі экономикасы демонстрациялар деңгейінде тұрып қалды және өнеркәсіптік масштабқа өтетін шектен өте алмады.
Бұл тек Қазақстанға тән құбылыс емес. Көп елде сутегі дәл осылай жүрді: әдемі уәде, тәжірибелік қондырғы, сосын үзіліс. Айырмашылық мынада: бір елдер сол үзілістің неден шыққанын бөліп-бөліп қарап, институт арқылы жөндей бастады, ал басқалары «нарық өзі пайда болады» деп жаңа пилоттарды көбейте береді. Қазақстан әзірге екінші топта.
Сутегіні жиі әмбебап шешім сияқты көрсетеді. Онымен бәрін бірден «жабуға» тырысады: энергетика, өнеркәсіп, экспорт, климат. Бірақ экономикада мұндай әмбебаптық сирек жұмыс істейді. Сутегі қымбат. Логистикасы қиын. Инфрақұрылым, контракт және ұзақ ақшаны талап етеді. Бұлар жоқ жерде ешбір технология нарыққа айналмайды.
Бірінші және басты себеп — экономикадағы алшақтық.Сутегінің өзіндік құны мен сатып алушылар төлеуге дайын баға арасында үлкен айырма бар. Бұл айырманы «болашақ» туралы әңгіме де, климаттық мақсаттар да жаппайды. Оны жапатын нәрсе — ақша немесе ұзақ контракт. Кейде екеуі бірге. Қазақстанда әзірге екеуі де жеткілікті көлемде жоқ.
Төмен көміртекті сутегіні өндіру үшін көп капитал керек. Инвесторлар мәлімдемеге емес, цифрға қарайды. Оларға табыс горизонты түсінікті болуы керек. Ұзақ мерзімді сатып алушы керек. Бағаны кемінде 10-15 жылға болсын бекітіп беретін жүйе керек. Бұл жоқ жерде финалдық инвестициялық шешім кейінге қала береді. Жобалар алдын ала есеп деңгейінде тұрып қалады. Пилот жүреді, бірақ масштаб келмейді.
Екінші проблема — сұраныс. Сутегіні «жасыл» болғаны үшін ешкім жайдан-жай сатып алмайды. Оны нақты мәселені шешкенде және өндірістік логикаға сыйғанда алады. Өнеркәсіпте бұл — отынды немесе шикізатты алмастыру. Көлікте — электрлендіру жүрмейтін жерде балама. Экспортта — көміртек талабы қатал нарықтарға қол жеткізу. Қазақстанда сутегіге сұраныс әзірге жүйеге жиналмаған. Жеке қызығушылық бар. Жеке идея бар. Бірақ якорь сатып алушылар жоқ, яғни ұзақ контрактқа қол қоюға дайын ірі тұтынушылар жоқ.
Ондай тұтынушыларсыз нарық қосылмайды. Өндіруші қуат салмайды. Банк кредит бермейді. Инвестор күтіп тұрады. Мемлекет жалғыз белсенді ойыншы болып қалады, бірақ оның әрекеті бөлшек-бөлшек күйде қалады. Қолдау тізбекке емес, жеке жобаларға беріледі. Міне, негізгі қате осы.
Сутегі жалғыз өмір сүрмейді. Ол тек тізбек ретінде жұмыс істейді: өндіру, тасымалдау, сақтау, тұтыну. Бір буын түсіп қалса, жүйе тоқтайды. Пилоттар көбіне тек бірінші кезеңді жабады — өндіруді. Кейде тасымалды көрсетеді. Бірақ соңғы тұтынуды өнеркәсіптік көлемде шешетін пилоттар өте сирек.
Үшінші себеп — нарықтық сигналдың жоқтығы.Сутегіге нақты ереже керек. Стандарт керек. Қай өнім «төмен көміртекті» саналады, неге саналады — осының бәрі анық болуы тиіс. Ереже бекітілмесе, сатып алушылар міндеттеме алудан қорқады. Олар не сатып алып жатқанын және оны есептілік пен сыртқы нарықтарда қалай көрсететінін түсінбейді.
Әлемдік практикада мұны стандарттау және мемлекеттік кепіл құралдары арқылы шешеді. Екі жақтың да тәуекелін азайтатын тетіктер керек: бекітілген бағадағы контракттар, нарықтағы баға мен мақсатты бағаның айырмасын уақытша жабатын қоғамдық құралдар. Мәңгі емес. Нарық көлем жинап, шығын азайғанға дейін ғана. Қазақстанда мұндай құралдар әзірге сутегі саясатының өзегіне айналған жоқ.
Тағы бір қабат мәселе — институттарда. Сутегі тақырыбы түрлі ведомствоға, компанияға, өңірге бөлініп кеткен. Әрқайсысы өз бөлігін көреді. Бірақ тұтас жүйеге біреу жауап бермейді. Сұраныс пен ұсынысты біріктіретін бір орталық жоқ. Өнеркәсіп, қаржы және мемлекет бір жерде отырып нақты жобаны, мерзімді, міндеттемені келісетін алаң жоқ.
Осы жоқ кезде пилот ыңғайлы. Қиын шешім талап етпейді. Көрсетуге болады. Есеп беруге болады. Бірақ пилот нарық жасамайды. Нарық сату және сатып алу міндеттемесі пайда болған жерде басталады. Меморандум емес, контракт пайда болған жерде. Ақша зерттеуге емес, құрылысқа кеткен жерде.
Экспорт бөлек тақырып. Сутегіні болашақ экспорт өнімі ретінде жиі айтады. Логикасы түсінікті: ресурс бар, география бар. Бірақ экспорттық сутегі әлдеқайда қатал тәртіп сұрайды: стандарт, көміртек ізі, жеткізудің тұрақтылығы. Ішкі нарықсыз экспорт моделі көбіне жүрмейді. Тәуекелі көп, бағасы қымбат болады.
Ішкі сұраныссыз экспорттық сутегі көбіне презентацияға арналған жобаға айналады. Белгісіздік көп. Логистика ұзақ. Капитал сыйымдылығы жоғары. Сондықтан жылдам жүрген елдер алдымен ішкі нарықты жинайды. Ел ішінде сұраныс жасайды. Сосын экспортқа шығады. Қазақстан әзірге екі қадамды бір уақытта жасауға тырысып жүр.
Тағы бір себеп — инфляция және капитал құнының өсуі. Сутегі пайыздық мөлшерлемеге өте сезімтал. Ақша қымбаттаған сайын, жобаның экономикасы нашарлайды. Бұл жаһандық фактор, бірақ тәуекелді өтейтін механизмдері жоқ жерде ерекше ауыр тиеді. Мемлекет баға алшақтығын жабуға қатыспаса, нарық қатып қалады.
Сөйтіп парадокс шығады. Сутегіні стратегиялық бағыт дейді. Болашақ өнеркәсіптің өзегі дейді. Бірақ іс жүзінде ол инвестициялық контурға кірмей тұр. Ақша тәуекелі төмен, табысы түсінікті жаққа кетеді. Бұл нарықтың қалыпты мінезі. Ұранмен өзгермейді.
Қазақстанға бұл жерде жаңа пилоттар емес, логиканың ауысуы керек. Жобадан нарыққа. Демонстрациядан контрактқа. Бөлшектен жүйеге. Бұл технология мәселесі емес. Технология бар. Бұл — экономика және институтмәселесі.
Бірінші қадам — сутегі елге нақты қай жерде керек екенін анықтау. Барлық жерде емес. Барлық секторда емес. Ал шығарындыларды қысқартудың басқа жолы тым қымбат немесе мүмкін емес жерлерде ғана. Бұл ауыр өнеркәсіп, кейбір көлік түрлері, кейбір өндірістік тізбектер. Нақты фокус болғанда сұранысты жинау жеңілдейді.
Екінші қадам — якорь сатып алушыларды жинау.Онсыз нарық қосылмайды. Мемлекет делдал бола алады. Ірі тұтынушылардың сутегіні немесе оның туындыларын сатып алуға міндеттеме алуына жағдай жасай алады. Бір жылға емес, он жылға. Бұл қиын әңгіме, бірақ онсыз қалғанының бәрі мәнін жоғалтады.
Үшінші қадам — баға алшақтығын жабатын құралдар жасау. Уақытша. Ашық. Бәсекелі. Бұл құралдар нарықты алмастырмайды. Нарыққа старт береді. Қазақстанда мұндай механизмдер айтылып жүр, бірақ жүйелі қолданылып жатқан жоқ.
Төртінші қадам — институционалдық жинақтау.Сутегіні есеп үшін тақырып емес, нарық ретінде қарайтын алаң керек. Шешім тез қабылданатын жүйе керек. Нәтижеге нақты бір құрылым жауап беретін формат керек, бірнеше ведомствоға шашырап кетпейтін.
Осы қадамдар болмаса, сутегі Қазақстанда пилот күйінде қала береді. Жобалар пайда болады, жоғалады. Презентациялар жаңара береді. Нарық құрылмайды.
Сутегі экономикасы жартылай шешімді көтермейді. Ол не толық жиналады, не жұмыс істемейді. Қазақстан қазір осы екі күйдің ортасында тұр. Сондықтан да пилоттар нарыққа айналмай жатыр.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org
