EC[ON]OMY

Қаржылық қиындықтар мен қарыз тұрақтылығы: 2025 жылдың жаһандық мәселесі

Әлемдік экономика жаңа қиындықтарға тап болуда. Жоғары қарыз жүктемесі қаржылық тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Көптеген елдер шығындарын қысқартуға мәжбүр.

Қарыз жүктемесінің өсуі

2024 жылы жаһандық мемлекеттік қарыз деңгейі әлемдік ЖІӨ-нің 95,1%-на жетті. Бұл соңғы онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Дамушы елдер ерекше осал. Олардың орташа қарыз деңгейі ЖІӨ-нің 65%-ын құрады. Бұл дағдарысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай жоғары.

Африкада жағдай өте ауыр. Кейбір елдерде қарызды өтеуге бюджеттің 11%-ы жұмсалады. Бұл инфрақұрылым мен әлеуметтік бағдарламаларға инвестицияларды шектейді.

Мәселенің негізгі себептері

COVID-19 пандемиясы шығындардың едәуір өсуіне әкелді. Елдер денсаулық сақтау, бизнесті және халықты қолдауға қаражат салды.

Бірақ қалпына келу баяу жүрді. Экономикалық өсім көбейген шығындарды өтей алмады.

Тағы бір себеп – пайыздық мөлшерлемелердің өсуі. Орталық банктер ақша-несие саясатын қатаңдатты. Бұл қарыз алу құнын арттырды.

Дамушы елдерге әсері

Табысы төмен елдер үшін жағдай өте қиын. Олардың көбісі сыртқы қаржыландыруға тәуелді. 2024 жылы дамушы елдердің тек 37%-ы халықаралық нарықтардан қаражат тарта алды.

Кейбір елдер дефолт шегінде тұр. Мысалы, Латын Америкасында проблемалық несиелер үлесі 18%-ға өсті.

Гуманитарлық дағдарыстар мәселені одан әрі ушықтырады. Жоғары қарыз кедейлік пен теңсіздікке қарсы күрес мүмкіндігін азайтады.

Халықаралық ұйымдардың рөлі

Халықаралық ұйымдар маңызды рөл атқарады. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) мен Дүниежүзілік банк осал елдерге көмек көрсетеді.

2024 жылы ХВҚ жалпы сомасы 84 миллиард доллар болатын қолдау бағдарламаларын мақұлдады. Бұл қаражат бюджеттерді тұрақтандыруға және қарыздарды қайта құрылымдауға бағытталған.

Қарыз жүктемесін азайту бастамалары да маңызды. Мысалы, G20 қарызды төлеуді уақытша тоқтату бағдарламасы дамушы елдерге 12 миллиард доллар үнемдеуге мүмкіндік берді.

Қазақстанға әсері

Қазақстан да қарыз жүктемесінің өсуіне тап болуда. 2024 жылы мемлекеттік қарыз деңгейі ЖІӨ-нің 27,3%-ын құрады.

Бұл көрсеткіш әлемдік орташа деңгейден төмен болғанымен, белгілі бір тәуекелдер тудырады. Инфрақұрылым мен әлеуметтік жобаларға жұмсалатын жоғары шығындар қосымша қарыз алуды талап етеді.

Сонымен қатар, халықаралық нарықтардағы мөлшерлемелердің өсуі қарызды өтеу құнын арттырады. Бұл елдің бюджетіне әсер етуі мүмкін.

Шешу жолдары

Жағдайды жақсарту үшін құрылымдық реформалар қажет. Салық жүйесінің тиімділігін арттыру бюджет кірісін көбейтеді.

Мақсатсыз шығындарды қысқарту да маңызды рөл атқарады. Мысалы, субсидиялар мен мемлекеттік бағдарламаларды оңтайландыру.

Халықаралық ынтымақтастық қарыз қиындықтарын шешуге көмектеседі. Қазақстан ХВҚ мен Дүниежүзілік банктің қолдау бағдарламаларын пайдалана алады.

Болашаққа көзқарас

Қаржылық қиындықтар әлі де күрделі мәселе болып отыр. Елдер өз бюджеттерін жаңа жағдайларға бейімдеуі тиіс.

Тұрақты даму үшін шығындар мен кірістер арасында тепе-теңдік қажет. Қазақстан өз қаржылық тұрақтылығын нығайту бойынша белсенді жұмыс істеуі керек.

Халықаралық ынтымақтастық пен реформалар қарыз дағдарысынан шығуға көмектеседі. Қаржылық тұрақтылық экономикалық өсудің негізі болады.

Дереккөз: United Nations (2025). World Economic Situation and Prospects 2025.

 

Дайындаған: Лина Егель қызы (Ec[ON]omyKZ желілік басылымының сарапшысы) арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top