Көлік секторы электрленіп жатыр, бірақ миллиондаған қала тұрғындары үшін бір қарапайым сұрақ шешілмеген: гаражы жоқ адам көлігін қайда қуаттайды?
McKinsey & Company компаниясының 2025 жылғы қазан айындағы «Powering Cities at the Curb: It’s Electric and the Future of Urban EV Charging» зерттеуінде осы мәселенің нақты жауабы бар: қуат көзінің болашағы — дәл қаланың бордюрінде.
Бруклиндік it’s electric стартапы мен McKinsey Center for Future Mobility сарапшылары ұсынған модель қала өмірін түбегейлі өзгерте алады. Негізгі идея — қуат көзін коммуналдық желіден емес, ғимараттардың өзінен алу. Бұл тәсіл шығынды азайтып, электрлік көліктерге қолжетімділікті арттырады және энергия жүйесіне түсетін жүктемені төмендетеді.
Бүгінде АҚШ-тағы қала тұрғындарының жартысына жуығы, яғни шамамен 40 миллион жүргізуші, жеке гаражы немесе тұрақ орны жоқ. Сондықтан электромобиль алу оларға тиімсіз әрі қолайсыз.
Көпшілігі әлі күнге дейін жылдам DC-станцияларына сүйенеді, бірақ мұндай модель өте қымбат және қалалық энергия жүйесін шамадан тыс жүктейді.
McKinsey мен it’s electric ұсынған шешім — Level 2 типіндегі бордюрлік қуат көздері, яғни ғимараттардың энергиясын пайдаланатын құрылғылар. Бұл тек идея емес, нақты іске асқан тәжірибе. Нью-Йорк, Бостон және Лос-Анджелес қалалары қазірдің өзінде осындай жүйелерді сынақтан өткізіп жатыр.
АҚШ-та бүгінде 5–6 миллион электромобиль және небәрі 200 мың қоғамдық қуаттау бекеті бар. McKinsey бағалауынша, 2030 жылға қарай электромобильдер саны 15–20 миллионға жетеді, ал қуат көздерінің саны кемінде 500 мыңға дейін өсуі керек. Бірақ жаңа станциялар көбіне трассалар мен сауда аймақтарында орнатылады. Ал қала аудандары мен тұрғын кварталдар назардан тыс қалып отыр.
McKinsey серіктесі Шивика Сахдев:
«Болашақта инфрақұрылымның өсуі жылдам және баяу қуат көздерінің тең дамуына негізделеді. Бордюр — осының басты бөлігі».
Электрлендірудегі басты кедергі — технология емес, рұқсат алу және қосылу процесі.
Қуат көзін коммуналдық желіге қосу 1,5–2 жылға дейін созылады және үлкен шығын талап етеді.
Сондықтан it’s electric тобы жаңа тәсілді таңдады — станцияларды тікелей ғимараттарға қосу.
Компанияның негізін қалаушы Тия Гордон бұл идеяға пандемия кезінде келген. Ол ата-анасына бару үшін автокөлік сатып алмақ болып, электромобиль іздеген, бірақ Бруклинде оны қуаттайтын жер таппаған. Барлық тұрақтар өте қымбат болды — айына шамамен $800.
Сол кезде ол серіктесімен бірге ойға қалды: егер үйлердің төбесінде күн панельдері тұрса, неге сол энергияны төмендегі көліктерге бағыттамасқа? Осылайша «Cars powered by buildings» — «Ғимараттармен қуаттанған көліктер»идеясы туындады.
Бұл тәсіл бүкіл қала энергетикасын өзгертетін концепцияға айналды. Енді қуат көзін орнату үшін электр желісін қайта қазудың қажеті жоқ. it’s electric ғимараттың ішкі электр жүйесін пайдаланады, нәтижесінде шығын бірнеше есе азаяды, ал орнату уақыты бірнеше ай емес, екі-ақ күн.
Гордонның айтуынша, «Нью-Йорктегі әрбір стандартты станцияның құны шамамен 230 мың доллар, ал біздің шешім қалалар мен ғимарат иелері үшін тегін».
Компания табысын тек пайдаланушылардан және қызмет көрсетуден алады. Ал қала тұрғындары көлігін тура үй алдындағы көшеде қуаттай алады.
McKinsey сарапшылары мұны жаңа қалалық энергетика моделі деп атайды.
Бензин құю бекеттерінің орнына «электрлік көшелер» пайда болады. Бұл тек экологиялық емес, сонымен қатар экономикалық тұрғыдан тиімді.
Жылдам DC-станциялар жүздеген мың доллар инвестицияны қажет етеді және 300 пәтерлі үйдің айлық энергиясына тең қуатты тұтынады.
Level 2 станциялары небары 7–8 киловатт жұмсайды, түнгі уақытта жұмыс істейді және электр жүйесіне зиян келтірмейді.
McKinsey мәліметінше, қазіргі уақытта АҚШ-тағы қуат көздерінің орташа жүктемесі 20% деңгейіне жеткен. Бұл — табысты бизнес үшін жеткілікті көрсеткіш. Бірақ жылдам станциялар әлі де тым қымбат және тығыз салынған қалаларға сәйкес келмейді.
Тия Гордон Level 2-ні «баяу» емес, «стандартты қуат» деп атауды ұсынады.
Қала жағдайында жылдамдық емес, қолайлылық пен тұрақтылық маңызды. Түнгі уақытта мыңдаған көлік бір мезетте зарядталып, энергия жүйесіне артық салмақ түсірмейді.
“It’s electric” моделі — бұл тек зарядтау құрылғысы емес, қала мен энергияның жаңа экожүйесі.
Болашақта мұндай жүйелер екі бағытта жұмыс істей алады: көліктер энергияны алып қана қоймай, керісінше — артық қуатты желіге қайта жібере алады.
Компания қазір әлемдегі алғашқы екі бағытты бордюрлік зарядтау құрылғысын әзірлеуде.
McKinsey атап өтеді: электр энергиясының бағасы тәулік бойы өзгеріп тұрады.
Күндіз қымбат, түнде арзан. Сондықтан түнгі зарядтау — арзан әрі тиімді шешім.
2025 жылға қарай it’s electric желісі Бостон, Сан-Франциско, Детройт, Вашингтон қалаларында іске қосылды. Келесі қадам — Аламеда және басқа қалалар.
Қиындықтардың бірі — федералдық қаржыландырудың қысқаруы. Бұрын қалаларға бөлінген 2,5 миллиард долларсот процестеріне байланысты тоқтап тұр.
Бірақ it’s electric бұл жағдайды өз пайдасына шешті: олардың моделі мемлекеттік қолдауды қажет етпейді. Компания қалалардан тек рұқсат алымдарын алып тастауды сұрайды. Рұқсат берілген соң, станция екі күн ішінде орнатылады.
Бүгінгі таңда қалалар үшін электромобиль инфрақұрылымын дамыту — миллиардтаған инвестиция емес, қолданыстағы ғимараттарға негізделген ақылды шешім.
McKinsey мен it’s electric тәжірибесі көрсеткендей, төменнен жоғары қарай электрлендіру — ең шынайы әрі қолжетімді жол.
Қазақстан да осындай қиындықтармен бетпе-бет. Алматы, Астана және Шымкент сияқты мегаполистерде көлік саны өсіп, тұрғындар тығыз орналасқан сайын, электромобильді қайда қуаттау мәселесі өзекті бола түсуде.
Қалалық тұрғындардың көпшілігі көпқабатты үйлерде тұрады, ал жеке гараж жоқ.
Сондықтан бордюрлік зарядтау моделі — елімізге тиімді шешім.
Қазақстан осы тәжірибені бейімдей алады:
• үйлердің төбесіне күн панельдерін орнатып, энергияны көліктерге бағыттау;
• жергілікті стартаптар мен энергетикалық компанияларды пилоттық жобаларға тарту;
• рұқсат алу рәсімін жеңілдету;
• Level 2 стандартын негізгі бағыт ретінде бекіту.
Бұл тәсіл елге экологиялық таза көліктерді дамытуға мүмкіндік береді әрі жаңа энергия нарығын қалыптастырады — икемді, таралған және тұрақты жүйе.
Болашақ қаласы — бұл бензин құю станциялары емес, электрмен тыныстайтын тірі жүйе,
онда үйлер мен көліктер бір-бірімен байланыста жұмыс істейді.
АҚШ бордюрден қуат алуға кіріссе, Қазақстан да бұл желіге қосылуға дайын болуы керек.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org
