Салық жүйесі туралы сөз қозғағанда, қоғам екіге бөлінеді. Кейбіреулер салықтың прогрессивті түрі әділетті деп санайды, өйткені ол байлар мен кедейлердің арасындағы алшақтықты азайтады. Басқалары, керісінше, мұндай жүйе адамдардың көбірек ақша табуға деген ынтасын әлсіретеді деп есептейді. Бірақ шын мәнінде, прогрессивті салық тәртібін жақсартады ма?
Бұл сұраққа жауап беру үшін біз АҚШ-тағы Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) «From Flat to Fair? The Effects of a Progressive Tax Reform» зерттеуін талдап, Аргентинада жүргізілген тәжірибенің нәтижелеріне тоқталамыз.
Салық тәртібі дегеніміз не және ол не үшін маңызды?
Салық тәртібі – бұл азаматтар мен кәсіпкерлердің салық заңнамасын қаншалықты сақтайтынын білдіреді. Мемлекет бюджетінің тұрақтылығы үшін салықтарды уақытылы және толық төлеу маңызды. Егер салық мөлшері тым жоғары болса, адамдар оны төлеуден жалтаруға тырысады.
Салық тәртібіне әсер ететін негізгі факторлар:
1. Салық мөлшері – салық неғұрлым жоғары болса, одан жалтару мүмкіндігі соғұрлым артады.
2. Бақылау мен жазалау шаралары – мемлекет салық әкімшілігін күшейткен сайын, жалтару деңгейі төмендейді.
3. Мемлекетке деген сенім – азаматтар салықтың қайда жұмсалып жатқанын түсінсе, олар оны төлеуге ынталы болады.
4. Әділеттілік сезімі – егер адамдар салық жүйесін әділетті деп қабылдаса, салық тәртібі жақсарады.
Прогрессивті салық салудың негізгі мақсаты – осы әділеттілікті қамтамасыз ету. Бірақ бұл шын мәнінде қалай жұмыс істейді?
Прогрессивті салықтар: күтілетін нәтиже мен шынайы жағдай
Күтілетін нәтиже:
• Кедейлердің салық жүктемесі азайса, олар салықты көбірек төлейді.
• Байлар үшін салықтың артуы бюджет кірісін көбейтеді.
• Орта тап салық өзгерісін айтарлықтай сезінбейді.
Шындық:
• Кедейлер шынымен көбірек салық төлей бастады, егер олардың байлар да көбірек төлейтінін білген жағдайда.
• Байлар салық жүйесін әділетті деп қабылдағанымен, салықтан жалтару жағдайы көбейді.
• Жалпы алғанда, бюджетке түсетін кірістер артты, бірақ болжанған деңгейден төмен болды.
Бұл қорытындылар Аргентинада жүргізілген салық реформасы тәжірибесімен расталады.
Аргентинадағы тәжірибе: салық реформасы қалай өтті?
NBER зерттеуінде Аргентинадағы Буэнос-Айрес маңындағы Трес-де-Фебреро муниципалитетінде жүргізілген салық реформасы қарастырылған. Бұрын бұл аймақтағы салық жүйесі регрессивті сипатта болды, яғни салыстырмалы түрде кедейлер табысына қарағанда көбірек салық төлейтін.
Жаңа салық реформасы:
• Кедейлер (40%) үшін салық 27%-ға азайтылды.
• Байлар (22%) үшін салық 11%-ға артты.
• Орта тап (38%) үшін өзгеріс болған жоқ.
Нәтижелер:
• Кедейлер арасындағы салық тәртібі 2.7%-ға жақсарды.
• Байлар арасында салық төлеу деңгейі 2.3%-ға төмендеді.
• Кедейлердің салық жүйесін әділетті деп қабылдау көрсеткіші 11%-ға өсті.
Сондай-ақ, қосымша тәжірибе ретінде азаматтарға салық жүйесіндегі өзгерістер туралы ақпараттық хаттар жіберілді. Бұл тәжірибенің нәтижесі:
• Кедейлер байлардың көбірек салық төлейтінін білген соң, өздері де жауапкершілікпен қарады.
• Байлар салық реформасын әділетті деп есептеді, бірақ олардың тәртібі өзгерген жоқ.
Салық тәртібін жақсарту үшін не істеуге болады?
Салық жинауды арттыру үшін тек салық мөлшерін өзгерту жеткіліксіз. Салық төлеушілердің жүйеге деген сенімін күшейту қажет.
Қандай шаралар көмектесе алады?
1. Мемлекеттік бюджеттің ашықтығы – салықтардың нақты қайда жұмсалып жатқанын көрсету.
2. Әділеттілік принципін сақтау – салық жүйесінің барлық азаматтарға бірдей әсер ететінін қамтамасыз ету.
3. Ақпараттық түсіндіру науқандары – азаматтарға салықтық өзгерістер туралы дер кезінде хабарлау.
4. Байлар үшін салықтан жалтару мүмкіндігін азайту – теңдік принципін сақтау үшін бақылауды күшейту.
Бұл шаралар тек салық түсімдерін арттырып қана қоймай, халықтың мемлекетке деген сенімін нығайтады.
Прогрессивті салық жүйесі салық тәртібіне әсер етеді, бірақ оның нәтижелері әрқашан болжанғандай болмайды.
Негізгі тұжырымдар:
• Кедейлер байлардың да салық төлейтінін білсе, өздері де төлеуге ынталы болады.
• Байлар салықтың өскенін әділетті деп есептегенімен, бұл олардың тәртібін жақсарта бермейді.
• Тек салық мөлшерін өзгерту жеткіліксіз – азаматтардың сенімін арттыратын кешенді саясат қажет.
Осылайша, салық жүйесінің әділеттілігі – тек этикалық мәселе емес, ол мемлекет кірістеріне тікелей әсер ететін маңызды фактор.
Дайындаған: Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


