Ғасырлар бойы қалалар сауданың, мәдениеттің және дамудың орталығы болып келді. XXI ғасырда мегаполистер экономика қозғалтқышына айналып, инвестицияларды, инновацияларды және жұмыс күшін өзіне тартуда. Алайда технологияның, цифрлық қызметтердің және қашықтан жұмыс істеудің дамуы мегаполистердің қажеттілігі туралы сұрақ туындатады. Шын мәнінде, экономиканы дамыту үшін алып қалалар қажет пе, әлде әлем децентрализацияланған модельге бет бұруда ма?
National Bureau of Economic Research (NBER) жүргізген «Are Big Cities Important for Economic Growth?» (Matthew Turner және David N. Weil, 2025) зерттеуі әртүрлі көлемдегі қалалардың өнімділікке, инновацияға және өмір сүру деңгейіне әсерін қарастырады. Осы мақалада талдайтынымыз:
• Неліктен мегаполистер негізгі экономикалық орталыққа айналды?
• Оларды шағын қалалар желісімен немесе қашықтан жұмыс істеу моделіне ауыстыру мүмкін бе?
• Мегаполистердің болашақтағы даму жолдары қандай?
• Экономика үшін ең тиімді қала моделі қандай?
Неліктен мегаполистер әлі де маңызды?
1. Капитал мен инвестицияның шоғырлануы
Ірі қалалар қаржы орталықтары, халықаралық корпорациялар мен венчурлық қорлар орналасқан негізгі инвестициялық хабтар болып табылады. Мысалы, Нью-Йорк, Лондон және Токио әлемдік капитал айналымының үлкен бөлігін бақылайды.
2. Агломерация әсері
NBER зерттеуінің деректері бойынша, қала халқының 10%-ға өсуі еңбек өнімділігінің 0,8-1,3%-ға артуына әкеледі. Себебі білім мен идеялардың шоғырлануы инновацияларды жылдамдатады және бизнесті тиімдірек етеді.
3. Білікті кадрларға қолжетімділік
Жоғары оқу орындары, ғылыми зерттеу орталықтары мен стартап-инкубаторлар ірі қалаларда орналасқан. Бұл жаңа технологиялардың дамуын және олардың тезірек енгізілуін қамтамасыз етеді.
4. Инфрақұрылымдық артықшылықтар
Дамыған көлік, білім беру және цифрлық инфрақұрылым мегаполистерді экономикалық өсімнің негізгі орталықтарына айналдырады. Кәсіпорындар клиенттермен, серіктестермен және ғылыми ұйымдармен тиімді байланыс орната алады.
Мегаполистерді алмастыру мүмкін бе?
Мегаполистердің бірқатар артықшылықтары болғанымен, олардың даму жолдарына қатысты сын-пікірлер де бар.
1. Өмір сүру құнының қымбаттауы
Тұрғын үй бағасы, көлік шығындары, салықтар – мегаполистерде өмір сүру қымбаттап, жас мамандар мен шағын кәсіпкерлер үшін қолжетімсіз болып барады.
2. Инфрақұрылымның шамадан тыс жүктелуі
Көлік кептелісі, экологиялық мәселелер, жасыл аймақтардың азаюы – ірі қалалар сапалы өмір сүруге кедергі келтіретін факторларға тап болуда.
3. Цифрлық экономиканың дамуы
Қашықтан жұмыс істеу, электрондық сауда және бұлттық технологиялар компанияларға ірі қалаларға тәуелді болмауға мүмкіндік береді. 2020-2023 жылдар аралығында көптеген компаниялар қашықтан жұмыс істеуге көшіп, мегаполиске байланбай-ақ тиімді қызмет ете алатынын көрсетті.
4. Децентрализация тенденциясы
Кейбір елдер экономикалық белсенділікті ірі қалалардан шағын аймақтарға бөлу саясатын жүргізуде. Мысалы, Оңтүстік Корея Сеулден тыс орналасқан технологиялық кластерлерді дамытса, Германия «полицентрлік даму» моделін қолданады, мұнда экономикалық белсенділік бірнеше қалаға бөлінген.
Қалалардың болашағы қандай болмақ?
1. Гибридті модельдердің дамуы
Қалалар цифрлық инфрақұрылымды кеңселермен үйлестіре отырып дамиды. Компаниялар кеңселерді стратегиялық кездесулер үшін пайдаланады, ал күнделікті жұмыс онлайн форматта жүреді.
2. Ақылды қалалардың қалыптасуы
Көлік жүйелерін автоматтандыру, экологиялық таза технологияларды енгізу, жасанды интеллектпен басқарылатын инфрақұрылым қалалық өмір сапасын арттыруға көмектеседі.
3. Екінші деңгейлі қалалардың өсуі
Шағын және орта қалаларға инфрақұрылымдық және технологиялық инвестициялар жасалады, бұл мегаполистердің жүктемесін азайтып, экономиканы теңдестірілген дамуға бағыттайды.
Мегаполистер әлі де экономикалық орталықтар болып қала береді, бірақ олардың рөлі өзгеруде. NBER зерттеуі көрсеткендей, адамдар мен бизнестің бір жерде шоғырлануы өнімділік пен инновацияның өсуіне ықпал етеді. Дегенмен, цифрлық технологиялардың дамуы бұл артықшылықтарды бәсеңдетіп жатыр.
Болашақ – гибридті модельде, онда мегаполистер стратегиялық басқару орталығы болса, шағын қалалар мен қашықтан жұмыс істеу форматы экономикалық жүйенің ажырамас бөлігіне айналады. Қазақстан және басқа елдер мегаполистерді ғана емес, аймақтық дамуды да қолдау арқылы ұтады.
Дайындаған: Ален Серік, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
