Жаһандық корпорациялар – экономиканың басты қозғаушы күші. Олар миллиондаған жұмыс орнын құрып, жаңа технологияларға инвестиция салады. Бірақ басты сұрақ – олар салықты шын мәнінде қанша төлейді?
Әртүрлі елдердегі ресми корпоративтік салық мөлшерлемелері:
🔹 АҚШ – 21%
🔹 Германия – 15%
🔹 Франция – 25%
🔹 Ирландия – 12,5%
Алайда, ірі компаниялар бұл ставкаларды сирек төлейді. Нақты төлемдер әлдеқайда төмен. Олар салықты қалай азайтады? Қандай әдістерді қолданады? Қай елдер ұтылады? Осы сұрақтарға жауап іздейік.
Компаниялар қандай салық төлейді?
Корпорациялардың негізгі салықтары:
1️⃣ Пайдаға салынатын корпоративтік салық – негізгі салық түрі.
2️⃣ Дивиденд салығы – акционерлер мен инвесторлардан алынатын салық.
3️⃣ ҚҚС (қосылған құн салығы) – өнімдер мен қызметтерге салынатын салық.
4️⃣ Жалақы салығы – компаниялар қызметкерлер жалақысынан салық ұстап қалады.
📌 Бірақ ірі бизнес үшін басты мәселе – пайдаға салынатын корпоративтік салық.
Неге корпорациялар аз салық төлейді?
Көптеген елдерде ресми салық мөлшерлемесі 15%-25% аралығында, бірақ ірі компаниялар салық төлеуді азайту үшін әртүрлі әдістерді қолданады.
🔹 Пайданы оффшорларға көшіру
Компаниялар табыстарын салық мөлшерлемесі төмен елдерде тіркейді (Ирландия, Люксембург, Бермуд аралдары).
🔹 Ішкі корпоративтік несиелер
Бір елдегі бөлімше басқа елдегі филиалға несие береді, осылайша пайда азайып, салық азаяды.
🔹 Брендтік роялти мен лицензиялар
Көптеген компаниялар өз брендтерін қолдану үшін еншілес компанияларына ақы төлейді.
📌 Мысал: Google «Double Irish with a Dutch Sandwich»деп аталатын салық схемасын қолдана отырып, өз табысын Нидерланды мен Ирландия арқылы өткізіп, миллиардтаған доллар салық үнемдеді.
Корпорациялар шын мәнінде қанша салық төлейді?
Көптеген компаниялар ресми мөлшерлемелерден әлдеқайда төмен салық төлейді.
📌 Нақты мысалдар:
🔹 Amazon 2020 жылы $21,3 млрд пайда тапты, бірақ тек $162 млн салық төледі – бұл 0,76% ғана.
🔹 Apple өзінің салықтық стратегиясының арқасында тек 3,7% салық төлеп, заңды 21% мөлшерлемеден айтарлықтай төмендеді.
🔹 General Electric 2018 жылы $10 млрд пайда тапты, бірақ АҚШ-та мүлде салық төлемеді.
🔹 Facebook 2019 жылы $70,7 млрд пайда тапты, бірақ Ирландияда тіркелгені үшін салық мөлшерлемесі 5% ғана болды.
📌 Бұл сандардың барлығы салықтық схемалардың тиімділігін көрсетеді.
Қандай елдер ұтылады?
📌 АҚШ – американдық корпорациялар салықты өз елдерінде емес, шетелде төлейді.
📌 Франция, Германия, Ұлыбритания – Еуропалық елдер IT-гиганттардың табыстарын Ирландияға тіркеуі салдарынан миллиардтаған доллар жоғалтады.
📌 Дамушы елдер – олардың аумағында бизнес жұмыс істейді, бірақ салық басқа жерде төленеді.
📌 OECD деректеріне сәйкес, әлем елдері жыл сайын салықтық схемалардан шамамен $240 млрд жоғалтады.
Неге үкіметтер бұл мәселені шеше алмайды?
🔹 Салықтық бәсекелестік
Әр ел бизнес үшін тартымды болғысы келеді, сондықтан төмен салық ұсынады.
🔹 Лоббизм
Көптеген трансұлттық корпорациялар салықтық жеңілдіктер алу үшін үкіметтермен тығыз жұмыс істейді.
🔹 Күрделі салықтық құрылымдар
Компаниялар бірнеше елде жұмыс істейтіндіктен, олардың салықтық схемаларын бақылау қиын.
📌 Мысал:
2017 жылы АҚШ корпоративтік салық мөлшерлемесін 35%-дан 21%-ға дейін төмендетті, бірақ компаниялар оффшорларды пайдалануды жалғастырды.
Глобалды минималды салық: шешім бола ала ма?
2021 жылы ОЭСР және G20 15% минималды корпоративтік салықты енгізу туралы ұсыныс жасады.
📌 Негізгі идеялар:
✅ Барлық корпорациялар кем дегенде 15% салық төлеуі тиіс.
✅ Егер ел аз салық алса, басқа мемлекет айырмашылықты өндіре алады.
📌 Қолдайтын елдер:
🔹 АҚШ, Германия, Франция, Ұлыбритания.
📌 Қарсы елдер:
🔹 Ирландия, Венгрия, Кипр, оффшорлық аймақтар.
📌 Болжамды нәтижелер:
✔ $150 млрд қосымша салықтық түсімдер.
✔ Салықтық бәсекелестіктің төмендеуі.
✔ Көпұлтты компаниялардың ашықтығы артады.
📌 Бірақ сарапшылардың пікірінше, компаниялар жаңа салық схемаларын әзірлеуі мүмкін.
Қорытынды: корпорациялар қанша төлейді?
✅ Факт: Ресми салық мөлшерлемелері нақты төлемдерді көрсетпейді.
✅ Корпорациялар салықтық схемаларды қолдану арқылы төлемдерді айтарлықтай азайтады.
✅ Үкіметтер реформалар жасап жатыр, бірақ компаниялар әрдайым жаңа шешімдер табады.
📌 Қорытынды:
Салық мәселесі тек сандар туралы емес, бұл – саясат, бизнес және жаһандық бәсекелестіктің күрделі байланысы.
🚀 Ал бастысы – ашықтық. Егер салық жүйесі әділ болса, бұл экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етеді.
Дайындаған: Ален Серік арнайы www.economyKZ.org үшін


