2022 жылы әлемдік инфляция шарықтаған тұста үкіметтер мен орталық банктер бір сұраққа алаңдады: бизнес не күтіп отыр? Олардың күткен инфляциясы шындыққа жақын ба? Бұл үміттер шын мәнінде бағаның әрі қарай өсуіне себеп бола ма, әлде бұл артық үрей ме?
2025 жылы жарияланған NBER зерттеуі осы сұрақтарға жауап береді. Ол Франциядағы кәсіпорындарға жүргізілген бірегей сауалнамаға негізделген. Бұл зерттеудің қорытындылары тек Еуропаға емес, Қазақстанға да маңызды — себебі біз де инфляция мен іскерлік сенім арасындағы тепе-теңдікті іздеп жүрміз.
Зерттеу 2020-2024 жылдар аралығында Франция Банкінің тұрақты сауалнамасына сүйенеді. Оған мыналар кіреді:
• Қазіргі инфляцияға деген көзқарас — бизнес бағаны қалай сезіп отыр?
• Қысқа және ұзақ мерзімді инфляциялық күтулер — 1 жылдан 5 жылға дейін.
• Жалақы өсіміне қатысты болжамдар — бұл ерекше дерек, себебі компаниялар мұндай мәліметпен сирек бөліседі.
• Күтулер мен нақты әрекеттер арасындағы байланыс — бағаны, жалдау көлемін, өндірісті қалай өзгертеді?
Мұндай кешенді тәсіл бизнес шешімдерінің инфляциялық күтулермен қалай байланысты екенін нақты көруге мүмкіндік береді.
2022 жылы инфляция күрт артқанда, француз компаниялары бастапқыда бұл өсімді аз бағалады. Бірақ жылдың соңына қарай, керісінше — шамадан тыс жоғары инфляцияны күтті. Бұл құбылыс «overshooting» деп аталады — шынайылықтан артық қорқу.
Алайда 2024 жылдың соңына қарай күтулер қайтадан 2% деңгейіне оралды. Яғни, қысқа мерзімді шок ұзақ мерзімді сенімді бұзған жоқ.
Қазақстанға сабақ: егер компаниялар болашақта жоғары инфляция болады деп күтсе, олар алдын ала бағаны көтеріп жібереді. Бұл инфляцияны шынайы себепсіз күшейтуі мүмкін. Сондықтан алғашқы шоктар кезінде дүрбелеңге түспеу маңызды — Франциядағыдай сабыр сақтау керек.
Инфляция шарықтағанда компаниялар арасында үлкен айырмашылық байқалды:
• Біреулері — инфляция 2%-ға түседі деді;
• Екіншілері — 8-10% және одан да жоғары инфляцияны күтті.
Екінші топқа негізінен шағын бизнес пен құрылыс секторындағы фирмалар кірді. Ал ірі кәсіпорындар мен өнеркәсіп саласы бұл мәселеге сабырмен қарады.
Қазақстан үшін: шағын бизнес көбінесе эмоцияға немесе қауесетке сүйенеді. Сондықтан Ұлттық банк тарапынан түсіндіру, деректермен жұмыс істеу өте маңызды.
Компаниялар жалақыны өсірді, бірақ бұл инфляциямен жарысқан жоқ. Олар тек қысқа мерзімді жоспарлады — бір жыл алға. Ал егер олар инфляция 10%-дан асады деп ойласа, керісінше, жалақыны өсірмеді. Себебі сенімсіздік болған.
Қазақстан үшін: инфляцияның өсуі автоматты түрде жалақы өсуін тудырмайды. «Жалақы–баға спиралі» — бұл көбіне миф. Сондықтан саяси шешімдер тек эмоцияға емес, дерекке негізделуі керек.
Зерттеу көрсеткендей:
• Төмен инфляция жағдайында (4%-ға дейін) күтулер баға саясатына әсер етті;
• Жоғары инфляция кезінде әсері азайды;
• Себебі компаниялар үрейленіп, әрекетсіз қалды — «парализация».
Қазақстан үшін: егер бизнес не болып жатқанын түсінбесе және дұрыс ақпарат алмаса, ол инвестиция жасамайды, қызметкер алмайды, дамымайды.
Banque de France бизнеспен кері байланыс орната білді. Бұл — Қазақстан үшін маңызды үлгі. Егер біз инфляцияны басқарғымыз келсе:
• Іскерлік ортаны түсіну керек;
• Инфляциялық күтулер бойынша тұрақты сауалнамалар керек;
• Шағын және ірі бизнеске жеке көзқарас қажет.
Франция тәжірибесі көрсетеді:
• Инфляцияның шарықтауы міндетті түрде «бағдар жоғалтуға» апармайды;
• Күтулер әрқашан нақты әрекетке айналмайды;
• «Жалақы–баға спиралі» — сирек кездесетін құбылыс.
Қазақстан үшін: бизнес күтулеріне назар аудару — теория емес, нақты макроэкономикалық құрал. Оны өлшеу керек, талдау керек, түсіндіру керек. Және ең бастысы — қорықпау керек.