Қосылған құн салығы (ҚҚС) – Еуропа елдерінде мемлекеттік бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі. Алайда салықтан жалтару, алаяқтық және әкімшілендірудегі қателіктер салдарынан үлкен көлемде қаражат жоғалады. ҚҚС бойынша күтілетін және нақты бюджетке түскен қаражат арасындағы бұл айырмашылық ҚҚС тапшылығы (VAT Gap)деп аталады.
Еуропалық комиссия жүргізген «VAT Gap in the EU» зерттеуі бойынша 2022 жылы ЕО елдері 134 миллиард еуродан астам қаражатты жоғалтқан. Бұл тек бюджеттік кірістерге әсер етпей, сондай-ақ салық тәртібі жоғары және төмен елдер арасындағы теңсіздікті арттырып, экономикалық тұрақсыздықты күшейтеді.
ҚҚС тапшылығының себептері
1. Салықтан жалтару
ҚҚС тапшылығының басты себебі – жеке тұлғалар мен компаниялардың салық төлеуден жалтаруы. Кең тараған схемалар мыналар:
• Жалған компаниялар – тек салықты қайтару үшін құрылады.
• Карусельдік алаяқтық – бірнеше рет жалған мәмілелер жасалып, ҚҚС қайтарымы алынатын күрделі схема.
• Тіркелмеген кәсіпорындар – көлеңкелі экономикада жұмыс істеп, салық төлемейді.
2. Көлеңкелі экономика
Тіркелмеген жұмыс орындарының көп болуы және «қара» нарықтың үлесі ел бюджетіне миллиардтаған шығын әкеледі. Мысалы:
• Грецияда көлеңкелі экономика ЖІӨ-нің 20-25%-ынқұрайды.
• Болгария мен Румынияда оның үлесі 30%-ға дейін жетеді.
3. Әкімшілендіру қателері
Салық әкімшілігіндегі кемшіліктер де ҚҚС тапшылығын арттырады:
• Күрделі салықтық рәсімдер мен бюрократия.
• Цифрлық бақылаудың жеткіліксіздігі.
• Салық органдары тарапынан қадағалаудың әлсіздігі.
ЕО елдері ҚҚС тапшылығымен қалай күресуде?
1. Салықтық бақылаудың цифрландырылуы
ЕО елдері транзакцияларды қадағалау үшін Big Data және автоматтандырылған жүйелерді енгізуде:
• Италияда электронды есептілік жүйесі (e-invoicing) іске қосылып, салық тапшылығы 20%-ға қысқарды.
• Испания SII (Immediate Supply of Information) жүйесін қолданады, бұл компаниялардан ҚҚС туралы мәліметтерді нақты уақыт режимінде беруді талап етеді.
2. Шекарааралық операцияларды бақылауды күшейту
2023 жылы ЕО «VAT in the Digital Age» директивасын енгізді, ол:
• Тауарлар мен қызметтердің трансшекаралық жеткізілімін қатаң бақылауды қарастырады.
• Карусельдік алаяқтыққа қарсы шараларды күшейтеді.
• Электронды сауда платформаларына салық органдарына мәлімет беруді міндеттейді.
3. Салықтық ауыртпалықты төмендету
Кейбір елдер салық тәртібін арттыру үшін ҚҚС мөлшерлемесін төмендетуде:
• Румынияда ҚҚС мөлшерлемесінің 24%-дан 20%-ға дейін төмендеуі салық түсімдерінің артуына ықпал етті.
• Польшада кейбір тауарларға ҚҚС төмендеуі көлеңкелі экономиканы қысқартуға көмектесті.
Еуропадағы ҚҚС тапшылығын қысқартудың болашағы
Қабылданған шараларға қарамастан, салық тапшылығы әлі де өзекті мәселе болып қала береді. Оны азайту үшін келесі қадамдар қажет:
• ЕО-да бірыңғай салық жүйесін енгізу – бұл алаяқтық мүмкіндіктерін азайтады.
• Блокчейн технологияларын пайдалану – смарт-келісімшарттар арқылы салықтық транзакцияларды қадағалау жақсарады.
• Кәсіпкерлікті ынталандыру – салық рәсімдерін оңайлату және шағын бизнеске салықтық жеңілдіктер беру нарықтың ашықтығын арттырады.
Қазақстан үшін Еуропа тәжірибесі қандай пайда әкеледі?
Қазақстан үшін ЕО елдерінің ҚҚС тапшылығымен күрес тәжірибесі салық жүйесін жетілдіруде маңызды сабақ бола алады. Негізгі тұжырымдар:
• Салықтық бақылауды автоматтандыру. Электрондық есептілік пен транзакцияларды бақылау жүйелерін енгізу салық шығындарын азайтады.
• Әкімшілік ауыртпалықты азайту. Қарапайым және ашық салық жүйесі салық тәртібін жақсартады.
• Көлеңкелі экономикамен күрес. Тіркелмеген кәсіпорындарды бақылау арқылы бюджет шығындарын азайтуға болады.
• Халықаралық стандарттарға бейімделу. Салық саясатын жаһандық талаптарға сәйкестендіру инвестициялық климатты жақсартады.
ЕО тәжірибесі көрсеткендей, цифрландыру, ашық әкімшілендіру және тиімді бақылау болмаса, салық жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету қиын. Қазақстан да өз салық саясатын уақытылы жаңартып, әлемдегі үздік тәжірибелерді енгізуі қажет.
Қорытынды
• ЕО-дағы ҚҚС тапшылығы жыл сайын жүздеген миллиард еуро жоғалтуға әкеледі.
• Басты себептер – салықтық алаяқтық, көлеңкелі экономика және әлсіз әкімшілендіру.
• ЕО елдері салықтық технологияларды енгізіп, бақылауды күшейтуде.
• Қазақстанға осы тәжірибені ескеру және ҚҚС әкімшілендіру механизмдерін жетілдіру қажет.
Дайындаған: Ален Серік арнайы www.economyKZ.org үшін


