Әлемдік экономикада құрылымдық трансформация бұрынғыдай бірізді процесс емес. Елдер енді ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке, кейін қызметтерге біртіндеп өтпейді. Көп жағдайда олар шикізат пен қызмет көрсету саласының арасында тұрып қалады. Мұның себебі технологияда да, өнімділікте де емес. Негізгі себеп – өндіріс факторларының құрылымы. Бұл құбылыс орта табысты елдерге тән. Қазақстан дәл осы нүктеде тұр.
Негізгі факт анық. Әлемдік экономикада декларацияланған әртараптандыру емес, капитал мен еңбектің дұрыс теңгерімі жеңіске жеткізеді. Егер бұл теңгерім құрылмаса, өнеркәсіп қысқарады, ал қызмет көрсету саласының өсуі өндірістің орнын толтыра алмайды.
Құрылымдық трансформация көбіне табиғи процесс ретінде сипатталады. Алдымен шикізат. Кейін зауыттар. Сосын қызметтер. Бұл схема ыңғайлы көрінеді. Бірақ соңғы онжылдықтардағы шынайы тәжірибе басқаша. Көптеген елдер тұрақты индустриялық кезеңге жетпейді. Олар шикізаттан бірден қызметтерге өтеді. Ресми түрде ЖІӨ өседі. Қызметтердің үлесі артады. Бірақ өндірістік база қалыптаспайды. Немесе әлсірейді. Бұл – тұзақ.
Тұзақтың себебі технологияның жоқтығында емес. Өнімділіктің төмендігінде де емес. Әлемдік деректер басқа нәрсені көрсетеді. Құрылымдық өзгерістер өндіріс факторларының қалай бөлінетініне байланысты. Яғни капиталға, білікті еңбекке және біліксіз еңбекке. Егер осы факторлар өңдеуші өнеркәсіпке емес, басқа салаларға кетсе, ел тұрып қалады.
Орта табысты елдер бұл тұрғыда ең осал. Олар арзан еңбекке сүйене алмайды. Бірақ тұрақты технологиялық артықшылығы да жоқ. Мұндай жағдайда шешуші рөлді инновация емес, құрылым атқарады. Егер капитал мен білікті еңбек өнеркәсіптен кетсе, индустриялық кезең қысқарады немесе мүлде қалыптаспайды. Экономика қызметтер есебінен өседі. Бірақ бұл өсім әлсіз болады.
Қазақстан осы көрініске толық сәйкес келеді. Елде қуатты шикізат секторы бар. Ол капитал қалыптастырады. Табыс әкеледі. Инвестиция тартады. Бірақ бұл капитал әрдайым өңдеуші өнеркәсіпке бағытталмайды. Сонымен қатар қызмет көрсету саласы қарқынды өсіп келеді. Сауда. Қаржы. Делдалдық. Әкімшілік қызметтер. Олар білікті еңбекті өзіне тартады.
Ал өнеркәсіп екі полюстің ортасында қалады. Бір жағында – капиталы мол шикізат. Екінші жағында – тез қайтарым беретін қызметтер. Осы аралықта өнеркәсіпке факторлар жетіспейді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай құрылым ерте деиндустриялануға алып келеді. Өнеркәсіп тиімсіз болғандықтан емес, факторлар басқа салаларға кеткендіктен қысқарады. Бұл – ең маңызды, бірақ жиі еленбейтін мәселе.
Бұл логикада өнімділік екінші орында. Ол тек нәтижені көрсетеді. Бірақ себепті ашпайды. Салалар өнімділігі тұрақты болса да үлесін жоғалтуы мүмкін. Немесе керісінше, тиімділігі әлсіз болса да кеңеюі мүмкін. Шешуші фактор – капитал және оның қалай бөлінетіні.
Құрылымдық трансформация дегеніміз – қай салалар тез өсіп жатыр деген сұрақ емес. Қай салаларға факторлар барып жатыр деген сұрақ. Егер капитал шикізатта, ал еңбек қызметтерде шоғырланса, өнеркәсіп қысқарады. Технология өзгермесе де.
Бұл механизм әлемдік деңгейде айқын көрінеді. Көптеген орта табысты елдерде өнеркәсіптің үлесі өнімділік күрт құлдырамай-ақ төмендеді. Себебі – факторлық ығысу. Капитал тез қайтарым іздеді. Білікті еңбек табысы жоғары әрі тәуекелі аз салаларға кетті. Өнеркәсіп қолдаусыз қалды.
Маңыздысы – қызмет көрсету саласының өсуі әрдайым өнеркәсіптің орнын баса алмайды. Қызметтер көбіне әлсіз мультипликативті әсерге ие. Олар тізбектерді нашар қалыптастырады. Экспорттық базаны әлсіз жасайды. Жұмыспен қамтуды ұстап тұруы мүмкін, бірақ тұрақты табыс бере бермейді. Өнеркәсіпсіз экономика сыртқы соққыларға әлдеқайда сезімтал болады.
Бұл әсіресе шикізат секторы басым елдер үшін қауіпті. Мұндай құрылымда экономика екі шетке тәуелді болады. Шикізат пен қызметтерге. Ал олардың арасында бос кеңістік пайда болады.
Қазақстан дәл осы жағдайға тап болу қаупінде. Шикізат табыс әкеледі. Қызметтер еңбек күшін сіңіреді. Ал өнеркәсіп кеңею үшін капитал мен кадр таппайды. Бұл бірегей проблема емес. Бірақ ол нақты диагнозды талап етеді.
Әлемдік деректер көрсетеді: табысты құрылымдық трансформация капитал мен білікті еңбектің өңдеуші өнеркәсіпке бірге көшуімен байланысты. Міндетті түрде жоғары технологияға емес. Көбіне орта технологиялы салаларға. Тұрақты өсім дәл осы жерде қалыптасады.
Егер бұл болмаса, экономика индустриялық кезеңнен секіріп өтеді. Қағаз жүзінде ол «постиндустриялық» болады. Ал іс жүзінде – әлсіз.
Тағы бір маңызды жайт – өзгерістердің жылдамдығы. Факторлық өзгерістер институционалдық реформалардан жылдам жүреді. Капитал бірнеше жылда бағыт ауыстырады. Еңбек бір ұрпақ ішінде. Ал өнеркәсіп саясаты көбіне кешігеді. Сондықтан шешімдер құрылым өзгеріп болған соң қабылданады.
Осы себептен «өнеркәсіпті қайтару» әрекеттері жиі нәтиже бермейді. Егер факторлар басқа бағытқа кеткен болса, салалар қайтпайды. Капитал белгісіздікті ұнатпайды. Еңбек тәуекелді ұнатпайды. Егер қызметтер мен шикізат тұрақты табыс ұсынса, өнеркәсіп жеңіледі.
Құрылымдық трансформация – декларация мәселесі емес. Бұл салыстырмалы ынталандыру мәселесі. Қай жерде капитал арзан. Қай жерде еңбектің табысы жоғары. Қай жерде тәуекел аз. Факторлар сол жаққа барады.
Осы тұрғыда факторлық құрылыммен жұмыс істемейтін индустрияландыру сәтсіздікке ұшырайды. Технология капиталды алмастырмайды. Білім инвестицияны алмастырмайды. Стратегия ынталандыруды алмастырмайды.
Факторлар құрылымы тек өсімге емес, тұрақтылыққа да әсер етеді. Өнеркәсіптік базасы бар экономикалар сыртқы соққыларды жеңіл өткереді. Тірек нүктелері көп. Тізбектері бар. Бейімделу мүмкіндігі жоғары. Ал шикізат пен қызметтердің арасында қалған экономикалар әлсіз болады.
Әлемдік тәжірибе бұл тұзақтан шығуға болатынын көрсетеді. Бірақ ол үшін фокусты өзгерту керек. Салалардан – факторларға.
Бұл өнеркәсіптегі капиталға басымдық беруді білдіреді. Жалпы емес. Нақты бөліністе. Бұл білікті еңбекті өндірісте ұстап қалуды білдіреді. Ұранмен емес. Жағдаймен. Бұл шикізат пен өңдеудің арасындағы алшақтықты азайтуды білдіреді. Әкімшілік жолмен емес. Ынталандыру құрылымы арқылы.
Құрылымдық трансформация – мақсат емес. Бұл процесс. Және ол әрдайым факторлардан басталады.
Қазақстан шикізат пен қызметтердің арасында технология үшін емес, өнімділік үшін емес тұрып қалу қаупінде тұр. Негізгі себеп – өндіріс факторларының құрылымы. Егер капитал мен еңбек өнеркәсіптен кетуді жалғастырса, индустриялық кезең қысқара береді. ЖІӨ өссе де. Цифрландыру жүрсе де. Инновациялық бағдарламалар болса да.
Құрылымдық трансформация стратегиядан емес, факторлардан басталады.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org
