Батыс Қазақстан облысындағы 13 аумақ бюджетінің (Орал қаласы мен 12 аудан) жиынтық нақтыланған жылдық кіріс жоспары 185 584,8 млн теңгені құрайды. 2026 жылғы 1 шілдеде өспелі қорытындымен орындалу 69 624,0 млн теңгеге, яғни жылдық жоспардың 37,5%-ына жетті. Есепті кезеңге белгіленген жиынтық түсімдер жоспары 93,5%-ға орындалды.
Аумақтар кірісінің 94,4%-ын салық түсімдері қамтамасыз етті (65 750,6 млн теңге). Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдердің үлесі — 4,8% (3 347,8 млн теңге), салықтық емес түсімдердікі — 0,8% (525,6 млн теңге). Демек, облыс аумақтарының кіріс базасы негізінен салыққа сүйенеді.
Аумақтар бюджетінен бөлек, облыс деңгейінде басқарылатын облыстық бюджет қалыптастырылады. Есепті күнге оның меншікті салық түсімдері 39 057,4 млн теңгені, яғни жылдық жоспардың 43,0%-ын құрады. Оның негізгі бөлігін әлеуметтік салық қамтамасыз етеді. Республикалық бюджеттен берілетін трансферттерді қоса есептегенде, облыстық бюджет кірістерінің жалпы көлемі жылдық жоспардың 54,7%-ына орындалды. Облыстық бюджеттің көрсеткіштері аумақтар рейтингіне енгізілмей, бөлек қарастырылды.
Салық түсімдерінің құрылымы
Аумақтардың салық түсімдері салықтың негізгі 5 түрінен қалыптасқан. Табыс салығы орындалған салық түсімдерінің 75,6%-ын қамтамасыз етіп, жергілікті бюджеттердің басты кіріс көзіне айналды. Мүлік салығының үлесі — 13,0%, тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтар — 4,3%, әлеуметтік салық — 4,3%, заңдық мәні бар әрекеттер үшін міндетті төлемдер — 2,7%.
Табыс салығы жеке табыс салығынан (36 079,7 млн теңге, салық түсімдерінің 54,9%-ы) және корпоративтік табыс салығынан (13 628,5 млн теңге, 20,7%) тұрады.
Жалпы түсімдегі үлесі 13,0% болатын мүлік салығы жылдық жоспардың 52,1%-ына орындалды. Бұл салық түсімдерінің орташа көрсеткішінен (38,1%) жоғары.
Аумақтардың салық түсімдері бойынша рейтингі (2026 жылғы 1 шілде, млн теңге)
Салық базасының шоғырлануы
Орал қаласы 13 аумақтық бюджеттің біреуін ғана құрағанымен, облыстың орындалған салық түсімдерінің 52,8%-ын қамтамасыз етеді. Қалған 12 ауданның үлесі — 47,2%. Ең ірі үш аумаққа (Орал қ.ә., Бөрлі ауданы және Бәйтерек ауданы) түсімдердің 84,8%-ы, ал алғашқы бес аумаққа 90,0%-ы тиесілі.
Аумақтар арасындағы салық түсімдерінің бөлінісі бойынша Херфиндаль-Хиршман индексі 3 513 тармақты құрады. Бұл салық базасының жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді. Орал қаласының өзі облыс аумақтарындағы салық түсімдерінің 52,8%-ын қалыптастырады. Сондықтан жалпы облыстық көрсеткіштің динамикасы көбіне осы аумақ бюджетінің орындалуына тәуелді. Түсімі ең аз алты аумақтың салық базасындағы жиынтық үлесі небәрі 6,5%.
Жоспарды орындаудағы көшбасшылар мен аутсайдерлер
Нақтыланған жылдық жоспардың орындалу қарқыны бойынша (жартыжылдық сызықтық межесі — 50%) Казталов ауданы (46,7%), Ақжайық ауданы (42,7%) және Бәйтерек ауданы (41,1%) көш бастап тұр. Ең төмен көрсеткіштер Шыңғырлау ауданында (29,4%), Қаратөбе ауданында (29,5%) және Жаңақала ауданында (30,6%) тіркелді.
Есепті кезеңнің жиынтық жоспарын орындау бойынша Шыңғырлау ауданы (124,9%), Жәнібек ауданы (124,2%) және Бөкей ордасы ауданы (115,4%) алда. Ақжайық ауданы (95,4%), Бәйтерек ауданы (94,5%), Бөрлі ауданы (93,9%), Орал қ.ә. (90,3%), Сырым ауданы (89,4%), Қаратөбе ауданы (89,0%), Тасқала ауданы (86,6%), Теректі ауданы (86,3%) және Жаңақала ауданы (85,7%) кезең жоспарын 100%-ға жеткізе алмады. Есепті күнге жоспарлы межеден төмен қалған облыстағы жалғыз аумақтар — осылар.
Сырым, Қаратөбе, Теректі және Жаңақала аудандары кезеңнің жиынтық жоспарын 100%-ға жеткізе алмады, ал жылдық жоспардың орындалу қарқыны облыстық орташа деңгейден төмен болды. Екі көрсеткіш те қатарынан артта қалуды көрсеткен жалғыз аумақтар — осылар.
Батыс Қазақстан облысы аумақтарының кіріс базасының 94,4%-ы салық түсімдерінен қалыптасады. Оның ішінде табыс салығының үлесі 75,6%. Сондықтан аумақтар жоспарының орындалуы еңбекақы қоры мен компаниялар пайдасының динамикасына тікелей тәуелді.
Орал қаласында салық базасының 52,8%-ы шоғырланған. Херфиндаль-Хиршман индексі 3 513 тармақты құрайды. Бұл жоғары шоғырлануды білдіреді: жалпы облыстық көрсеткіштердің динамикасын өзге аумақтардағы орташа жағдайдан гөрі Орал қаласы бюджетінің орындалуы көбірек айқындайды.
1 шілдеде салық түсімдерінің жылдық жоспарға қатысты орташа облыстық орындалуы 38,1%-ды құрады. Бұл жартыжылдық сызықтық межеден (50%) төмен. Кезеңнің жиынтық жоспары да 92,5%-ға ғана орындалды. Яғни аумақтар есепті кезеңге өздері белгілеген жедел межелерге жете алмады.
Кезеңнің жиынтық жоспары мен жылдық жоспарға қатысты орындалу көрсеткіштері бір мезгілде облыстық орташа деңгейден төмен болған аумақтар — Сырым, Қаратөбе, Теректі және Жаңақала аудандары. Есепті күнге салық жинаудағы ең айқын артта қалу осы аумақтарда байқалды.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
