Бюджет мәселесі қаражат жетіспегенде ғана туындамайды. Кіріс жылдам өскен кезеңде де тәуекел қалыптасуы мүмкін. Мәселен, уақытша түсімдерге сүйеніп жаңа шығыстар бекітіледі. Кейін бұл міндеттемелерді мемлекет бірнеше жыл бойы қаржыландыруы керек болады.
Ирландия тәжірибесі жақсы қаржылық көрсеткіштердің өзі бюджет орнықтылығын толық ашпайтынын көрсетеді. Қазақстан үшін бұл елдің үлгісін сол күйі көшіру маңызды емес. Оның тәжірибесі басқа сұрақ қоюға көмектеседі: сыртқы жағдайға тәуелді кірістің қанша бөлігін тұрақты шығыстарға сенімді негіз деуге болады?
Жақсы көрсеткіштердің артындағы тәуекел
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) 2026 жылғы шолуында Ирландияның фискалдық жағдайы жақсарғаны айтылады. Экономика өсті, бюджет профицит көрсетті, ал мемлекеттік борыштың жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатынасы төмендеді.
Сонымен бірге корпоративтік салықтан түскен ерекше жоғары кірістер де осы нәтижелерге ықпал етті. Алайда бұл түсімдердің тұрақтылығына кепіл жоқ. Олар аз ғана ірі компанияның қызметіне және халықаралық жағдайларға тәуелді.
Бұл профицит немесе төмен борыш сенімсіз деген сөз емес. Дегенмен бюджетті бағалағанда ағымдағы нәтижелермен шектелуге болмайды. Сол нәтижелерді қамтамасыз еткен кірістердің қаншалықты тұрақты екенін де ескеру қажет.
Ирландия мен Қазақстанды қалай салыстыруға болады?
Екі елдің экономикасы мен кіріс көздері әртүрлі. Ирландия үшін корпоративтік салық түсімдерінің шоғырлануы маңызды болса, Қазақстанда мұнай кірістері мен Ұлттық қор трансферттері үлкен рөл атқарады.
Сондықтан оларды тікелей салыстыру дұрыс емес. Дегенмен ортақ тәуекел бар: құбылмалы кірістер ұзақ уақытқа арналған шығыстарды қаржыландыруы мүмкін.
Қазақстанның 2026 жылға арналған бекітілген республикалық бюджетінде тапшылық ЖІӨ-нің 2,5%-ы деп жоспарланған. Мұнайдан тыс тапшылық — 4,9%. Ұлттық қордан берілетін кепілдендірілген трансферт 2,77 трлн теңгені құрайды.
Бұл — жоспарлы параметрлер. Олар бюджеттің нақты орындалуын көрсетпейді. Соған қарамастан, бұл көрсеткіштер жалпы тапшылықпен қатар мұнай кірістерін есептемегендегі бюджет жағдайын да қарастыру қажет екенін аңғартады.
Мұнайдан тыс тапшылық мұнайға қатысты түсімдер мен Ұлттық қор трансферттері есептен шығарылғаннан кейінгі бюджет кірістері мен шығыстарының айырмасын көрсетеді. Есептеу қолданыстағы әдістемеге сүйенеді. Бұл көрсеткіш мұнай кірістеріне тәуелділікті бағалауға көмектеседі.
Алайда оның шектеуі бар. Мұнайдан тыс тапшылық мемлекеттік қаржының орнықтылығын толық сипаттамайды. Ол борышты, қор активтерін, ұзақ мерзімді міндеттемелерді немесе бюджеттің нақты орындалуын талдауды алмастырмайды.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Бір болжаммен шектелмей, сценарийлерді тексеру
Мұнай бағасы, экономикалық өсім және салық түсімдері жеке-жеке қарағанда шынайы көрінуі мүмкін. Бірақ бірнеше фактор бір мезгілде базалық болжамнан ауытқыса, тәуекел күшейеді. Әсіресе шығыстар алдын ала бекітіліп қойған жағдайда.
Сондықтан базалық болжаммен қатар басқа сценарийлерді де қарастырған жөн. Мұнай кірісі азайса, бюджет түсімдері қалай өзгереді? Ұлттық қор трансферттері мен мұнайдан тыс тапшылыққа не болады? Қандай шығыстарды қысқа мерзімде азайту қиын? Мұндай өзгерістер қарызға және мемлекеттік активтерге қалай әсер етеді?
Бұл сұрақтар нақты дағдарыс болады деген болжам емес. Олар бюджеттің әртүрлі жағдайға дайындығын тексеретін сценарийлік талдаудың бөлігі.
Осы ретте тәуелсіз фискалдық институттардың қызметі маңызды. Олар бюджет болжамдарын және фискалдық ережелердің орындалуын бағалайды. Сондай-ақ тәуекелдерді анықтап, қоғамға түсіндіреді. Ирландияның Фискалдық консультативтік кеңесі бюджет шешімдерін өзі қабылдамайды және аудиттің орнына жүрмейді.
ЭЫДҰ кеңестің жұмысына қатысты бір шектеуді де атап өтеді: кейбір мемлекеттік деректер кешігіп беріледі немесе жеткілікті дәрежеде егжей-тегжейлі емес. Соның салдарынан тәуелсіз талдаудың ауқымы тарылуы мүмкін.
Қазақстан үшін бұл жаңа мемлекеттік орган құру керек деген автоматты қорытынды емес. Әңгіме тәуелсіз бағалау қызметінің қажеттілігі туралы. Мұндай қызмет нақты мандатқа, дербестікке және бюджет деректеріне уақытылы қолжетімділікке сүйенуі керек.
Сонымен қатар талдау бір жылдық республикалық бюджетпен шектелмеуі қажет. Орта мерзімді болжамдар, ұзақ мерзімді міндеттемелер, квазимемлекеттік сектор тәуекелдері және шығыстардың мұнай кірістерімен байланысы да қамтылуы тиіс.
Қоғамға арналған бюджет мониторингі
Күрделі талдауды қысқа әрі түсінікті мониторинг толықтыра алады. Онда жоспарлы және нақты кірістер мен шығыстарды, мұнайдан тыс тапшылықты, Ұлттық қор трансферттерін, мемлекеттік борышты көрсетуге болады. Орта мерзімді жоспардан ауытқу да тұрақты жариялануы тиіс.
Түстерді алдын ала белгіленген шектерді түсіндіру үшін қолдануға болады. Алайда сол шектер мен есептеу әдістемесі ашық болуы қажет. Әйтпесе «жасыл», «сары» немесе «қызыл» белгі нақты негізі жоқ баға болып көрінуі мүмкін.
Сурет ЖИ көмегімен жасалған
Орнықтылық кіріс мол кезде ғана сыналмайды
Ұлттық қор мұнай кірістерінің бір бөлігін жинақтап, трансферттер арқылы бюджетті қолдауға мүмкіндік береді. Сондықтан қордағы активтердің көлемін ғана қарау жеткіліксіз. Ағымдағы шығыстардың мұнай кірістері мен трансферттерге қаншалықты тәуелді екенін де бағалау керек.
Ирландия тәжірибесі Қазақстанға дайын шешім ұсынбайды. Оның орнына маңызды сынақ береді: кірістер азайған кезде бюджет шығыстарды, салықтарды немесе қарыз алуды күрт өзгертпей өз міндеттемелерін орындай ала ма?
Бұл сұраққа жауап беру үшін мұнай кірісінің бірнеше сценарийі қажет. Сондай-ақ шығыстардың орта мерзімді жоспары, ұзақ мерзімді міндеттемелердің есебі және бюджет болжамдарына тәуелсіз жария баға керек.
Бюджеттің беріктігі кіріс өсіп тұрған кезде ғана өлшенбейді. Сыртқы жағдай өзгергенде мемлекет өз міндеттемелерін қаншалықты тұрақты орындай алатыны да маңызды.
Сұлтан Уәлиханов, EconomyKZ Research сарапшысы, арнайы www.economyKZ.org үшін
