Шығыс Қазақстан облысындағы 13 аумақ бюджетінің (облыстық маңызы бар екі қала мен 11 аудан) жиынтық нақтыланған жылдық кіріс жоспары 195 097,1 млн теңгені құрайды. 2026 жылғы 1 шілдеде өспелі қорытындымен орындалу 87 941,4 млн теңгеге, яғни жылдық жоспардың 45,1%-ына жетті. Есепті кезеңге белгіленген жиынтық түсімдер жоспары 93,8%-ға орындалды.
Аумақтар кірісінің 96,1%-ын салық түсімдері қамтамасыз етті (84 550,2 млн теңге). Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдердің үлесі — 3,3% (2 928,1 млн теңге), салықтық емес түсімдердікі — 0,5% (463,3 млн теңге). Демек, облыс аумақтарының кіріс базасы негізінен салыққа сүйенеді.
Аумақтар бюджетінен бөлек, облыс деңгейінде басқарылатын облыстық бюджет қалыптастырылады. Есепті күнге оның меншікті салық түсімдері 25 801,3 млн теңгені, яғни жылдық жоспардың 40,9%-ын құрады. Оның негізгі бөлігін әлеуметтік салық қамтамасыз етеді. Республикалық бюджеттен берілетін трансферттерді қоса есептегенде, облыстық бюджет кірістерінің жалпы көлемі жылдық жоспардың 56,3%-ына орындалды. Облыстық бюджеттің көрсеткіштері аумақтар рейтингіне енгізілмей, бөлек қарастырылды.
Салық түсімдерінің құрылымы
Аумақтардың салық түсімдері салықтың негізгі 5 түрінен қалыптасқан. Табыс салығы орындалған салық түсімдерінің 80,2%-ын қамтамасыз етіп, жергілікті бюджеттердің басты кіріс көзіне айналды. Мүлік салығының үлесі — 12,6%, әлеуметтік салық — 3,2%, заңдық мәні бар әрекеттер үшін міндетті төлемдер — 2,3%, тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтар — 1,7%.
Табыс салығы жеке табыс салығынан (41 294,4 млн теңге, салық түсімдерінің 48,8%-ы) және корпоративтік табыс салығынан (26 504,9 млн теңге, 31,3%) тұрады.
Жалпы түсімдегі үлесі 12,6% болатын мүлік салығы жылдық жоспардың 59,1%-ына орындалды. Бұл салық түсімдерінің орташа көрсеткішінен (46,1%) жоғары.
Аумақтардың салық түсімдері бойынша рейтингі (2026 жылғы 1 шілде, млн теңге)
Салық базасының шоғырлануы
Облыстық маңызы бар екі қала — Өскемен мен Риддер 13 аумақтық бюджеттің екеуін құрағанымен, облыстың орындалған салық түсімдерінің 68,9%-ын қамтамасыз етеді. Қалған 11 ауданның үлесі — 31,1%. Ең ірі үш аумаққа (Өскемен қ.ә., Алтай ауданы және Риддер қ.ә.) түсімдердің 81,9%-ы, ал алғашқы бес аумаққа 88,4%-ы тиесілі.
Аумақтар арасындағы салық түсімдерінің бөлінісі бойынша Херфиндаль-Хиршман индексі 4 425 тармақты құрады. Бұл салық базасының жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді. Өскемен қаласының өзі облыс аумақтарындағы салық түсімдерінің 64,8%-ын қалыптастырады. Сондықтан жалпы облыстық көрсеткіштің динамикасы көбіне осы аумақ бюджетінің орындалуына тәуелді. Түсімі ең аз алты аумақтың салық базасындағы жиынтық үлесі небәрі 7,3%.
Жоспарды орындаудағы көшбасшылар мен аутсайдерлер
Нақтыланған жылдық жоспардың орындалу қарқыны бойынша (жартыжылдық сызықтық межесі — 50%) Күршім ауданы (79,7%), Алтай ауданы (66,2%) және Көкпекті ауданы (51,1%) көш бастап тұр. Ең төмен көрсеткіштер Риддер қ.ә. (38,4%), Тарбағатай ауданында (38,5%) және Ұлан ауданында (41,3%) тіркелді.
Есепті кезеңнің жиынтық жоспарын орындау бойынша Көкпекті ауданы (168,7%), Күршім ауданы (164,7%) және Алтай ауданы (155,7%) алда. Ұлан ауданы (99,0%), Марқакөл ауданы (96,9%), Үлкен Нарын ауданы (94,9%), Катонқарағай ауданы (92,3%), Өскемен қ.ә. (91,9%) және Риддер қ.ә. (87,2%) кезең жоспарын 100%-ға жеткізе алмады. Есепті күнге жоспарлы межеден төмен қалған облыстағы жалғыз аумақтар — осылар.
Ұлан, Марқакөл, Катонқарағай аудандары, Өскемен қ.ә. және Риддер қ.ә. кезеңнің жиынтық жоспарын 100%-ға жеткізе алмады, ал жылдық жоспардың орындалу қарқыны облыстық орташа деңгейден төмен болды. Екі көрсеткіш те қатарынан артта қалуды көрсеткен жалғыз аумақтар — осылар.
Шығыс Қазақстан облысы аумақтарының кіріс базасының 96,1%-ы салық түсімдерінен қалыптасады. Оның ішінде табыс салығының үлесі 80,2%. Сондықтан аумақтар жоспарының орындалуы еңбекақы қоры мен компаниялар пайдасының динамикасына тікелей тәуелді.
Өскемен мен Риддер қалаларында салық базасының 68,9%-ы шоғырланған. Херфиндаль-Хиршман индексі 4 425 тармақты құрайды. Бұл жоғары шоғырлануды білдіреді: жалпы облыстық көрсеткіштердің динамикасын өзге аумақтардағы орташа жағдайдан гөрі Өскемен қаласы бюджетінің орындалуы көбірек айқындайды.
1 шілдеде салық түсімдерінің жылдық жоспарға қатысты орташа облыстық орындалуы 46,1%-ды құрады. Бұл жартыжылдық сызықтық межеден (50%) төмен. Ал кезеңнің жиынтық жоспары 100,3%-ға орындалды. Яғни аумақтар есепті кезеңге өздері белгілеген жедел межелерден сәл асып түсті.
Кезеңнің жиынтық жоспары мен жылдық жоспарға қатысты орындалу көрсеткіштері бір мезгілде облыстық орташа деңгейден төмен болған аумақтар — Ұлан, Марқакөл және Катонқарағай аудандары, сондай-ақ Өскемен мен Риддер қалалары. Есепті күнге салық жинаудағы ең айқын артта қалу осы аумақтарда байқалды.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
