Экономиканың болашағын кім анықтайды? Көбіміз министрлер, үкімет, ірі корпорациялар деп ойлаймыз. Бірақ Қытайда жауабы басқаша: мэрлер. Яғни, астана емес, аймақ. Министр емес, қаланың нақты жетістігіне жауап беретін жергілікті басшы.
Қытайда дәл осы әкімдер – болашақтың өндірістік салаларын таңдайтын негізгі тұлғаларға айналды. Олар неге табысты? Қай саланы қалай таңдайды? Қазақстанға қандай сабақ бар? Бұл мақала — жергілікті басқарудың жаңа рөлі туралы.
Қытайда өндірістік саясат — Пекиннің бұйрығы емес. Бұл мыңдаған жергілікті құжаттардың жүйесі. 2000–2022 жылдары қабылданған саясаттардың тек 13% орталықтан, ал 87% — аймақтар мен қалалардан шыққан.
Қалалар өз жағдайына қарап шешім қабылдайды — Қай саланы дамыту керек, қандай қолдау қажет. Бұл тәсіл — жергілікті жауапкершілік пен икемділікке негізделген.
Қазақстан үшін: индустриялық саясат тек Астанадан басқарылмауы тиіс. Облыстар мен қалаларға өз салаларын таңдау құқығы мен құралдары берілуі керек.
Әкім ауысса — саясат та өзгереді. Зерттеулер көрсеткендей, жаңа әкім бұрынғы жұмыс орнының тәжірибесін өзімен бірге алып келеді. Егер ол жерде IT мен логистика дамыса — жаңа қалада да сол салаларға басымдық береді.
Бұны жеке тәжірибенің таралуы деп атайды. Яғни, идеялар құжатпен емес, адаммен бірге көшеді. Бұл — жылдам шешім мен нақты нәтиженің кілті.
Қазақстан үшін: әкімдердің қызметі нақты жобалар мен нәтиже арқылы бағалануы тиіс. Стратегиялық ойлай алатын басшылар қажет.
Әкімдер бір ғана салаға сеніп отырмайды. Көп жағдайда олар бірнеше бағытты қатар жүргізеді. Себебі қайсысы табысты болатынын алдын ала болжау қиын.
Олар:
• Аймақтың әлеуетін зерттейді;
• Бірнеше пилоттық жоба бастайды;
• Қайсысы нәтиже береді — соны кеңейтеді.
Қазақстан үшін: облыстарға икемділік керек. Қателесуге де рұқсат керек. Себебі тәжірибе арқылы үйренеміз. Әр аймақ өз стратегиясын сынап көруі тиіс.
Қытайда әкімнің мансабы — оның нәтижесіне байланысты. Егер өндіріс дамыса, жаңа жұмыс орындары ашылса — ол жоғарыға көтеріледі. Бұл бәсекелі бюрократияны қалыптастырады.
Мысалы, бір әкім басқа қалаға ауысқанда өзімен бірге сәтті жобасын да алып барды. Сол жоба кейін ұлттық деңгейде енгізілді.
Қазақстан үшін: әкімдерді тағайындағанда олардың нақты идеяларына және алдыңғы жобаларына қарап таңдау керек. Әкім — тек орындаушы емес, стратег болуы керек.
Қытай эксперименттен қорықпайды. Керісінше, жергілікті тәжірибе саясаттың негізі саналады. Егер бір қалада жақсы нәтиже берсе — басқа өңірлерге ұсынылады.
Мысалы, Ханчжоу қаласында енгізілген салықтық жеңілдіктер кейін бірнеше провинцияда қайталанды. Бұл — горизонталды таралу жүйесі.
Қазақстан үшін: аймақтар өз жобаларын еркін сынап көре алатындай жағдай жасалуы керек. Жетістік болса — оны басқа облыстарға да тарату қажет.
Қытайда әкімдер инвестор логикасымен әрекет етеді. Яғни:
• саланың табыстылығын;
• қанша жұмыс орны ашылатынын;
• инфрақұрылымға әсерін;
• жеке сектордың қызығушылығын бағалайды.
Мақсат — «ақша игерілді» емес, нәтиже алынды деген принцип. Мысалы, 10 млн юань бөлініп, 50 млн инвестиция тартылса — бұл сәттілік деп саналады.
Қазақстан үшін: мемлекеттік шығындар тиімділікпен өлшенуі керек. ROI (қайтарым) моделі енгізілуі тиіс.
Қытайда мэр — тек әкім емес. Ол — экономиканың басты архитекторы. Ол таңдайды, сынайды, түзетеді. Соңында — нәтиже береді.
Қазақстан үшін 5 ұсыныс:
1. Аймақтарға саланы таңдау еркіндігін беру;
2. Әкімдердің мансабын нәтиже арқылы бағалау;
3. Эксперимент жасауға рұқсат беру;
4. Қаржы тиімділігін есептеу жүйесін енгізу;
5. Аймақтар арасында тәжірибе алмасу платформасын құру.
Әкім — болашақ экономикаға жауап беретін тұлға. Егер оған сенім мен құрал берсек — ол елдің болашағын өзгерте алады.
