EC[ON]OMY

Неліктен орта табысты елдер өндірісте табысқа жетуде?

Әлемдік экономикада көзге бірден түсе бермейтін, бірақ маңызды өзгеріс жүріп жатыр. Салалар барған сайын технологияның немесе инновацияның арқасында емес, капитал мен еңбек құрылымының өзгеруі арқылы ел ауыстырып жатыр. Бұл әсіресе орта табысты елдерде анық байқалады. Соңғы онжылдықтарда дәл осы елдер тұтас салаларды өзіне тартып алды. Оның үстіне, кейде өнімділік әлсіз өсіп, тіпті төмендеп жатқан жағдайда да. Бұл құбылыстың басты себебі – технология емес, өндіріс факторларының құрылымы.

Негізгі үрдіс айқын. Жаһандық өнеркәсіпте кім жеңеді? Жаңалықты бірінші енгізген емес, капиталды тезірек көбейтіп, білікті еңбекті ұстап қалған ел жеңеді. Бұл индустриялық дамудың бұрынғы логикасын түбегейлі өзгертеді.

Экономикалық пікірталастарда салаларды технология арқылы ұтады деген түсінік берік қалыптасқан. Инновация. Жаңа процестер. Жоғары өнімділік. Бұл логика сенімді естіледі. Бірақ соңғы онжылдықтардағы әлемдік тәжірибе мүлде басқа көріністі көрсетеді.

Көптеген салаларда орта табысты елдер өз үлесін арттырып отыр. Оның үстіне, кейде олардың өнімділігі баяу өседі немесе тіпті төмендейді. Бұл кездейсоқтық емес. Бұл – жүйелі үрдіс. Оның басты себебі – капитал.

Өндіріс әрдайым үш негізгі факторға сүйенеді. Капитал. Білікті еңбек. Біліксіз еңбек. Технология бұлардың сыртында тұрған бөлек нәрсе емес. Ол осы факторлардың өзара байланысының нәтижесі.

Факторлар құрылымы өзгерсе, саланың тағдыры да өзгереді. Технология сол күйінде қалса да. Егер капитал қолжетімді болса, сала технологиялық серпіліссіз-ақ өседі. Егер капитал қымбаттаса, заманауи жабдығы бар сала да әлсірейді. Егер білікті еңбектің үлесі артса, өнімділік төмендесе де сала сақталуы мүмкін. Бұл заңдылық орта табысты елдердің тәжірибесінде айқын көрінеді.

Орта табысты елдер екі әлемнің ортасында тұр. Олар енді арзан еңбекпен бәсекелесе алмайды. Бірақ технологиялық көшбасшы да емес. Мұндай жағдайда шешуші рөлді капитал атқарады. Егер мұндай елдерде капитал дамыған елдерге қарағанда жылдам өссе, салалар күшейеді. Егер олай болмаса, салалар кетеді. Бұл технология өзгермегенде де болады. Өнімділік күрт құлдырамағанда да болады. Сондықтан көптеген орта табысты елдерде өнеркәсіп қысқарып жатыр. Олар инновация үшін күреседі, бірақ факторлық негізді назардан тыс қалдырады.

Жаһандық статистика тұрақты бір заңдылықты көрсетеді. Кейбір салаларда орта табысты елдер әлемдік өндірістегі үлесін арттырып отыр. Бұл ретте олардың өнімділігі жоғары табысты елдерден нашар болуы мүмкін. Алғаш қарағанда бұл парадокс сияқты. Бірақ егер өнімділікті басты себеп деп қарасақ қана солай көрінеді. Ал егер факторлар құрылымына қарасақ, бәрі түсінікті болады.

Капитал салаларға үш жолмен әсер етеді.

Біріншіден, ауқым арқылы. Тиімділік орташа болса да, капитал көп болса, өндіріс көлемі үлкен болады.

Екіншіден, тұрақтылық арқылы. Капитал сыйымдылығы жоғары салалар баға қысымына қарамастан ұзақ сақталады.

Үшіншіден, өндірістік тізбектер арқылы. Капитал елге жаһандық өндіріс желілеріне технологиялық көшбасшы болмаса да енуге мүмкіндік береді.

Бұл әсерлер өңдеуші өнеркәсіпте ерекше күшті.

Салалар деңгейінде бұл қалай көрінеді? Кейбір өнеркәсіп салаларында орта табысты елдер дамыған елдерден көшбасшылықты тартып алады. Бұл олардың технологиясы жақсарғандықтан емес. Капиталдың жұмысшыға шаққандағы көлемі тез өскендіктен. Өнімділік төмендесе де, капитал өсімі бұл әсерді жабады. Нәтижесінде сала кеңейеді.

Маңыздысы — бұл уақытша құбылыс емес. Бұл бір реттік өзгеріс те емес. Бұл – құрылымдық ауысым. Капиталы тез өскен елдер салаларда ұзақ уақыт бойы үстемдік етеді. Кейде онжылдықтарға созылады.

Бұл жағдайда өнімділік екінші орынға түседі. Ол себеп емес, салдар болады. Егер капитал өссе, еңбек біліктірек болса, өнімділік әлсірегеннің өзінде сала күйремейді. Ал капитал кетсе, жоғары өнімділік те көмектеспейді. Бұл классикалық экономикалық модельдерден түбегейлі айырмашылық.

Сондықтан тек өнімділікке сүйену жиі қате қорытындыға әкеледі. Ол нәтижені көрсетеді, бірақ процесті түсіндірмейді. Кей елдер өнімділігі жақсы бола тұра салаларынан айырылады. Ал басқалары өнімділігі әлсіз болса да салаларды ұтып алады.

Бұл суретте еңбек құрылымының да маңызы зор. Барлық елдерде біліксіз еңбектен білікті еңбекке көшу жүріп жатыр. Бірақ оның қарқыны мен бағыты әртүрлі. Орта табысты елдерде білікті еңбек көбіне капитал өсімімен қатар жүреді. Бұл күшейтуші әсер береді. Технологиялық серпіліс болмаса да, салалар орнықты болады.

Біліксіз еңбек біртіндеп ығыстырылады. Бірақ көбіне технология емес, капитал құрылымы арқылы. Капитал белгілі салаларда шоғырланса, еңбек те сол жақта бекінеді. Ал қалған салалар инвестиция мен жұмыс күшінен айырылады.

Бұл орта табысты елдердің бір салаларда күшейіп, басқаларында әлсіреуін түсіндіреді. Мұның бәрі технология өзгермей-ақ болады.

Тағы бір маңызды жайт – өзгерістердің жылдамдығы. Факторлық өзгерістер технологиялық өзгерістерден әлдеқайда тез жүреді. Капитал бірнеше жылда қайта бөлінуі мүмкін. Ал білім мен инновацияның әсері ондаған жылды талап етеді. Сондықтан қысқа және орта мерзімде салалар тағдырын дәл капитал шешеді.

Бұл механизм жаһандану кезеңінде ерекше айқын көрінеді. Аралық тауарлар белсенді саудаланған кезде капитал өндірісті тез арада басқа елге көшіреді. Салалар технологиясы жақсы жерге емес, капиталы арзан әрі қолжетімді жерге кетеді.

Сол себепті көптеген орта табысты елдер технологиялық көшбасшы болмаса да, жаңа өнеркәсіп орталығына айналып отыр. Олар инновациямен емес, құрылыммен ұтады.

Бірақ кері жағы да бар. Егер капитал өсімі тоқтаса, орта табысты елдер салаларын тез жоғалтады. Технология сол күйінде қалса да. Бұл капиталды олардың экономикалық моделіндегі ең әлсіз буынға айналдырады.

Осы тұрғыда тек инновацияға бағытталған өнеркәсіп саясаты жеткіліксіз. Инновация капиталды алмастырмайды. Ол тек капиталдың әсерін күшейтеді. Капиталсыз инновация ауқым алмайды. Ол шағын күйінде қалады. Ол салаға айналмайды.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекет капиталының құнын төмендетіп, инвестицияға қолжетімділікті кеңейткен елдер салаларын сақтап қалады. Өнімділік баяу өссе де. Ал тек технологиялық жаңаруға ставка жасаған елдерде нәтиже көбіне уақытша болады.

Осыдан негізгі қорытынды шығады. Орта табысты елдер салаларды технологиялық көшбасшы болғандықтан емес, өндіріс факторларының құрылымын тез өзгерткендіктен ұтады. Бұл процестің басты қозғаушысы – капитал.

Бұл технология маңызды емес дегенді білдірмейді. Ол маңызды. Бірақ ол факторлық негіз бар жерде ғана жұмыс істейді. Капиталсыз технология – көрсетілім ғана. Ал технологиясыз капитал – нақты өндіріс. Әлемдік бәсекеде екіншісі жиі жеңеді.

Тағы бір маңызды аспект – тұрақтылық. Капитал арқылы бекіген салаларды ығыстыру қиын. Тіпті бәсекелестер тиімдірек технология ұсынса да. Себебі инвестиция мен жұмыспен қамтудың инерциясы бар. Капитал бірден кетпейді.

Сондықтан орта табысты елдер бір салада орныққан соң, ұзақ уақыт бойы позициясын ұстап тұра алады. Технологиялық қысым болса да.

Ұзақ мерзімде технологияның рөлі артады. Бірақ оған дейін бәрін факторлар құрылымы шешеді. Сондықтан капиталды елемейтін экономикалық саясат сәтсіздікке ұшырайды.

Қазіргі әлемдік экономикада салалар зертханаларда емес, капитал мен еңбектің құрылымында ұтылады. Орта табысты елдер дәл осы жерде жеңіске жетіп отыр.

Ален Серік,  порталының сарапшысы  EconomyKZ.org

Scroll to Top