2019-2023 жж. Қазақстанда туу және өлім-жітім көрсеткіштерінде айтарлықтай өзгерістер байқалды. Бұл деректер денсаулық сақтау жүйесінің және әлеуметтік-экономикалық саясаттың жағдайын бағалау үшін маңызды. Өңірлер арасындағы айырмашылықтар әр облыстың күшті және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкіндік береді.
2019 жылы Қазақстанда 401 869 бала дүниеге келді. 2020 жылы бұл көрсеткіш 426 726 балаға дейін өсіп, 6,2%-ға артты. 2021 жылы туу көрсеткіші тағы да өсіп, 445 875-ке жетті, бұл 2020 жылғы деңгейден 4,5%-ға жоғары. Алайда, 2023 жылы көрсеткіш 388 428 балаға дейін төмендеді, бұл пандемиядан кейінгі өсімнің жалпы төмендеу үрдісін көрсетеді.
Туу көрсеткіштеріндегі өңірлік айырмашылықтар айқын байқалады. Түркістан облысы сияқты оңтүстік өңірлерде дәстүрлі түрде туу деңгейі жоғары болды. 2023 жылы Түркістан облысында 55 775 бала дүниеге келді, бұл елдегі барлық туудың 14,4%-дан астамын құрады. Басқа өңірлерде, мысалы, Солтүстік Қазақстан облысында көрсеткіштер төмен болды. 2023 жылы Солтүстік Қазақстан облысында тек 5 554 бала дүниеге келді, бұл елдегі жалпы туу санының 1,4%-ын ғана құрайды. Бұл өңірлердің демографиялық құрылымы мен экономикалық жағдайларындағы елеулі айырмашылықтарды көрсетеді.
Өлім-жітім көрсеткіштері де әртүрлі үрдістерді көрсетуде. 2019 жылы ел бойынша 132 621 өлім тіркелді. 2020 жылы бұл көрсеткіш 160 962-ге дейін өсіп, 2019 жылғы деңгейден 21,4%-ға жоғары болды. Өлім-жітімнің өсуінің негізгі себебі COVID-19 пандемиясы болды. 2021 жылы өлім-жітім көрсеткіші ең жоғары деңгейге жетіп, 181 216 жағдайды құрады, бұл 2020 жылғы деңгейден 12,6%-ға жоғары. 2023 жылы өлім-жітім 130 686 жағдайға дейін төмендеді, бұл пандемиядан кейінгі қалпына келуді көрсетеді.
Өлім-жітімнің өңірлік ерекшеліктері әр түрлі облыстардың көрсеткіштерінде көрініс тапты. 2023 жылы Алматы облысында 9 330 өлім тіркелді, бұл елдегі жалпы көрсеткіштің 7,1%-дан астамын құрады. Ал Маңғыстау облысында өлім-жітім едәуір төмен болып, тек 3 273 жағдайды құрады, бұл жалпы көрсеткіштің 2,5%-ын құрайды. Бұл айырмашылық медициналық инфрақұрылымның даму деңгейі мен халық тығыздығындағы ерекшеліктермен түсіндіріледі.
Туу мен өлім-жітімнің арақатынасы халықтың табиғи өсімін бағалауға мүмкіндік береді. 2019 жылы табиғи өсім 269 248 адамды құрады. 2020 жылы бұл көрсеткіш 265 764-ке дейін төмендеп, өткен жылмен салыстырғанда 1,3%-ға азайды. 2021 жылы өсім қайтадан 285 659-ға жетті, ал 2023 жылы 257 742 адамға дейін төмендеді.
Табиғи өсімдегі өңірлік айырмашылықтар айқын көрінді. 2023 жылы Түркістан облысындағы табиғи өсім 45 705 адамды құрады. Ал Солтүстік Қазақстан облысында 359 адамға азайғаны байқалды, бұл демографиялық үрдістердегі елеулі айырмашылықтарды көрсетеді.
Әлеуметтік-экономикалық факторлар әртүрлі өңірлердегі туу және өлім-жітім көрсеткіштеріне әсер етті. Оңтүстік өңірлерде туу көрсеткішінің жоғары болуы жас халықтың көптігі және дәстүрлі салт-дәстүрлермен байланысты. Солтүстік және батыс өңірлерде туу көрсеткіші төмен болды, бұл егде жастағы халықтың үлесінің жоғары болуымен және экономикалық факторлармен түсіндіріледі. Алматы сияқты ірі қалаларда өлім-жітімнің жоғары болуы халық тығыздығының көптігі және медициналық инфрақұрылымның жүктемесімен байланысты болды.
Туу және өлім-жітім көрсеткіштеріндегі өңірлік айырмашылықтарды талдау өңірлік саясаттың маңыздылығын көрсетеді. Медициналық қызметтерге және әлеуметтік бағдарламаларға қолжетімділікті жақсарту өлім-жітімді төмендетуге және туу деңгейін арттыруға көмектесуі мүмкін. Туу көрсеткіші төмен өңірлерде отбасылық бағдарламаларды қолдау және инфрақұрылымды дамыту демографиялық өсімге ықпал етуі мүмкін. Өлім-жітім деңгейі жоғары өңірлерге ерекше назар аударып, медициналық қызметтерге инвестиция салу қажет.


