Энергетикалық көшу ауқымды қаржылық салымдарды қажет етеді. Таза технологияларды дамыту мен инфрақұрылымды жаңғырту қымбатқа түседі. TotalEnergies Energy Outlook 2024 баяндамасында «Серпіліс» сценарийі бойынша жаһандық энергетикаға жыл сайын шамамен 2,4 триллион доллар инвестиция қажет екені айтылған. Бұл қаражат жаңартылатын энергияны дамытуға, желілерді жаңартуға және жаңа технологияларды енгізуге бағытталады. Көміртектік бейтараптыққа ұмтылатын Қазақстанға да ірі инвестициялар қажет. Бірақ оларды қалай тартуға болады?
Инвестиция тартудың әлемдік тәжірибесі
Еуропа
Еуропалық Одақ жасыл трансформацияны белсенді түрде қолдайды. Негізгі құралдардың бірі – субсидиялау және салықтық жеңілдіктер бағдарламалары. Мысалы, Германияда мемлекет күн және жел станцияларын салуға кеткен шығындардың бір бөлігін өтейді. Бұл жобаларды инвесторлар үшін тартымды етеді. Қазақстан бұл үлгіні жергілікті және халықаралық капиталды ынталандыру үшін бейімдей алады.
Қытай
Қытай да жасыл энергетикаға ауқымды инвестицияларды тартып отыр. Елде мемлекеттік қолдау қорлары мен бірлесіп қаржыландыру бағдарламалары белсенді дамуда. Осылайша Қытай күн және жел энергетикасына салым көлемі бойынша көшбасшыға айналды. Қазақстан жобаларды қолдауға арналған арнайы қорлар құруда қытай тәжірибесін зерттей алады.
АҚШ
АҚШ-та салық жеңілдіктері жеке инвесторларды тартуда маңызды рөл атқарады. Жасыл технологияларды әзірлейтін немесе енгізетін компаниялар елеулі қаржылық жеңілдіктер алады. Энергетикадағы мемлекеттік сектор үлесі жоғары Қазақстан бұл тәсілді жеке капиталды тарту үшін қолдана алады.
Қазақстан: қиындықтар мен кедергілер
Қаржылық ресурстардың жетіспеушілігі
Жасыл көшуді іске асыру үшін Қазақстанға ірі инвестициялар қажет. Алайда энергетикадағы жеке капиталдың үлесі әлі де төмен. Мемлекет жеке инвестицияларды ынталандыру үшін тиімді механизмдер құрған жоқ. Бұл ірі жобаларды жүзеге асыру мүмкіндіктерін шектейді.
Инвесторлар үшін тәуекелдердің жоғары болуы
Реттеу тетіктерінің айқын еместігі және халықаралық нарықтарға шектеулі қолжетімділік Қазақстанды инвесторлар үшін тартымсыз етеді. Баяндамада инфрақұрылымдық кедергілерді жою және айқын ережелер құру осы тәуекелдерді азайтуға көмектесетіні айтылған. Қазақстан инвестицияларды қолдайтын институционалдық негізді дамытуы керек.
Ескірген инфрақұрылым
Қазақстандағы энергетикалық инфрақұрылымның басым бөлігі жаңғыртуды қажет етеді. Бұл инвесторлар үшін қосымша шығындар туғызады. Мемлекеттік қолдау болмаса, жобалар тиімсіз болып қалады. Баяндамада инфрақұрылымды жақсарту ұлттық стратегияның бір бөлігі болуы керек делінген.
Инвестиция салуға болатын бағыттар
Жаңартылатын энергетика
Қазақстан күн және жел энергетикасы саласында үлкен әлеуетке ие. Баяндамаға сәйкес, 2050 жылға қарай жаһандық деңгейде күн және жел көздерінің үлесі 62%-ды құрайды. Бұл секторда Қазақстан аймақтағы көшбасшыға айнала алады. Бірақ ол үшін жеке инвестицияларға қолайлы жағдай жасау қажет.
Энергия сақтау технологиялары
Энергия сақтау жүйелерін енгізу жаңартылатын көздердің тұрақсыздығын өтей алады. Баяндамада аккумуляторларды қолдану шығындарды азайтып, энергожүйенің сенімділігін арттыратыны атап өтілген. Қазақстан бұл бағытта пилоттық жобаларды қарастыруы керек.
Электрлік көлік
Болашақта электр көлігі энергетикалық көшудің маңызды бөлігіне айналады. Баяндамада 2050 жылға қарай нөлдік шығарындылары бар көліктердің сатылымы алты есеге өсетіні айтылған. Қазақстан бұл үрдісті электр көліктер мен зарядтау инфрақұрылымын дамыту үшін пайдалана алады.
Инвестицияларды қалай тартуға болады?
Ұлттық жасыл энергетика қорын құру
Қазақстан жасыл жобаларды қаржыландыру үшін арнайы қор құруы керек. Мұндай қор халықаралық ұйымдардан, соның ішінде Дүниежүзілік банк пен Жасыл климат қорынан қаражат тарта алады. Бұл мемлекеттік бюджетке тәуелділікті азайтады.
Жеке инвесторлар үшін мемлекеттік кепілдіктер
Инвесторлар өз салымдарының қайтарылуына сенімді болуы керек. Қазақстан стратегиялық жобалар үшін мемлекеттік кепілдіктер ұсына алады. Бұл тәуекелдерді азайтып, нарыққа сенімділік береді.
Жергілікті өндірісті ынталандыру
Импортқа тәуелділікті азайту үшін Қазақстан күн панельдері мен жел турбиналарын өндіретін жергілікті компанияларды қолдауы мүмкін. Субсидиялау және салық жеңілдіктері бағдарламалары бұл саланың дамуына ықпал етеді.
Реттеудің айқындығы
Айқын және тұрақты ережелер инвестицияларды тартудың негізі болып табылады. Қазақстан институционалдық базаны жақсартып, жобаларды мақұлдау рәсімдерін жеңілдетуі қажет.
Қолдануға болатын мысалдар
1. Германия: Қазақстан жасыл жобаларды субсидиялау үлгісін бейімдей алады.
2. Қытай: Энергетиканы қолдайтын мемлекеттік қорларды құру.
3. АҚШ: Инвесторлар үшін салықтық жеңілдіктер енгізу.
Бұл мысалдар халықаралық тәжірибе Қазақстан үшін пайдалы болатынын көрсетеді.
Инвестициялардың артықшылықтары
Таза технологияларға инвестицияларды тарту Қазақстанға көптеген пайда әкеледі. Біріншіден, бұл көміртегі шығарындыларын азайтып, экологиялық жағдайды жақсартады. Екіншіден, жасыл энергетиканы дамыту жаңа жұмыс орындарын ашады. Үшіншіден, инфрақұрылымды жаңғырту энергожүйенің сенімділігін арттырады. Ақырында, бұл Қазақстанның тұрақты дамуды қолдайтын ел ретіндегі халықаралық беделін нығайтады.
Таза технологияларға инвестициялар – бұл Қазақстанның жаңа деңгейге көтерілу мүмкіндігі. Ол үшін жеке капиталға қолайлы жағдай жасап, халықаралық ресурстарды тарту қажет. Жасыл көшу қаржылық қолдаусыз мүмкін емес. Қазақстан бұл мүмкіндікті жіберіп алмау үшін қазірден әрекет етуі керек.
Дайындаған: Сұлтан Валиханов, Economy KZ порталының сарапшысы
