Әлемдік энергетика үлкен өзгерістер кезеңінде. Таза энергияға көшу тек технологиялық емес, сонымен қатар стратегиялық тәсілді талап етеді. Өнеркәсіптік саясаты белсенді елдер бұл салада табыстарға жетуде. Қазақстан да осы тәжірибені пайдаланып, өз стратегиясын қалыптастыра алады.
Стратегиялық өнеркәсіптік саясат таза энергияға көшудің негізгі құралына айналуда. Ол субсидияларды, салықтық жеңілдіктерді және инновацияларды қолдауды қамтиды. Мұндай шаралар өндірісті ынталандырып, инвесторлар үшін қолайлы жағдай жасайды.
Қытай, АҚШ және Еуропа осы салада көш бастап келеді. Қытай күн панельдері мен батареялар өндірушілерін қолдау үшін ірі субсидиялар ұсынады. АҚШ-та Инфляцияны төмендету туралы Заң (IRA) ішкі өндірісті қолдауға бағытталған. Еуропа нейтралды көмірқышқыл өнеркәсібі туралы заңды (Net Zero Industry Act) қабылдап, таза технологияларды жылдам дамытуға бет бұрды.
Қазақстанда таза энергияны дамытуға үлкен әлеует бар. Ел сирек кездесетін металдар секілді бай ресурстарға ие. Бұл материалдар батареяларды, электр көліктерін және күн панельдерін өндіруде қажет. Қазақстанның географиялық орналасуы оны Еуропа, Азия және Орталық Азия нарықтарына жақындатады.
Алайда бұл әлеует толық пайдаланылмай отыр. Экономика негізінен шикізат өндіру мен экспортқа тәуелді. Бұл елді жаһандық нарықтағы өзгерістерге осал етеді. Таза энергияға көшу экономиканы әртараптандыруға және жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.
Қытай тәжірибесі
Қытай таза технологияларды өндіруде әлемдік көшбасшы. 2023 жылы Қытай күн панельдері мен литий-ионды батареялардың шамамен 70%-ын өндірді. Мұндай жетістікке мемлекеттік қолдаудың арқасында қол жеткізілді. Қытай субсидиялар, төмен пайыздық несиелер және салықтық жеңілдіктер арқылы өндірісті ынталандырды.
Сонымен қатар, Қытай жеткізу тізбегін интеграциялады. Бұл өндіріс шығындарын азайтып, тиімділікті арттырады. Мысалы, Шаньси провинциясында орналасқан әлемдегі ең ірі күн панельдері зауыты Еуропа мен басқа аймақтардың сұранысын қамтамасыз етеді.
Қазақстан Қытайдың тәжірибесін пайдалана алады. Ел ішіндегі жеткізу тізбегін құру импортқа тәуелділікті азайтып, өнімнің қосымша құнын арттырады.
АҚШ үлгісі
АҚШ басқа жолды таңдады. 2022 жылы қабылданған Инфляцияны төмендету туралы Заң ішкі өндірушілерді қолдауға бағытталған. Бұл заң күн панельдері, батареялар және басқа технологиялар өндіруге 230 миллиард доллар көлемінде субсидия қарастырды.
Бұл заңның нәтижесі айқын. Соңғы екі жылда АҚШ-та күн панельдерін өндіру 60%-ға өсті. Жел энергиясы да қарқынды дамуда. Мұндай тәсіл АҚШ-ты Қытайдан импортқа тәуелділіктен азат етіп, ішкі экономиканы нығайтуға мүмкіндік берді.
Қазақстан бұл тәсілді бейімдей алады. Мемлекеттік қолдау бағдарламалары инвестицияларды тартып, жергілікті өндірушілерге қолайлы жағдай жасай алады.
Қазақстан бірқатар қиындықтарға тап болуда. Басты мәселе – технологиялар мен инфрақұрылымның болмауы. Таза технологияларды өндіру үшін заманауи зауыттар мен білікті мамандар қажет. Елде техникалық салалар бойынша кадрлардың жетіспеушілігі байқалады.
Тағы бір қиындық – қаржыландыру. Таза энергияны дамыту үлкен инвестицияларды талап етеді. 2023 жылы таза технологияларға жаһандық инвестициялар 235 миллиард долларды құрады. Бірақ Қазақстан бұл қаражаттың аз ғана бөлігін тартты.
Бұл қиындықтарды шешу үшін мемлекет белсенді рөл атқаруы керек. Таза энергияға арналған арнайы экономикалық аймақтар құру инвесторларды тартады. Банктер үшін мемлекеттік кепілдіктер қаржылық тәуекелдерді азайтады.
Стратегиялық өнеркәсіптік саясат Қазақстанға көптеген артықшылықтар береді. Біріншіден, жаңа жұмыс орындары пайда болады. Күн панельдерін, батареяларды және жел турбиналарын өндіру мыңдаған маманды қажет етеді. Екіншіден, салық түсімдері артады. Жаңа сала бюджетке жыл сайын миллиардтаған теңге кіріс әкелуі мүмкін.
Сонымен қатар, таза технологияларды дамыту энергетикалық қауіпсіздікті нығайтады. Қазақстан импортқа тәуелділікті азайтып, ішкі энергия қажеттіліктерін қамтамасыз ете алады. Бұл экономиканы сыртқы өзгерістерге тұрақты етеді.
Қазақстан әлеуетін іске асыру үшін бірнеше қадамдар жасау қажет. Біріншіден, таза энергияны дамыту бойынша ұлттық стратегия әзірлеу. Екіншіден, өндірушілер үшін салықтық жеңілдіктер мен субсидиялар енгізу. Үшіншіден, білім беру мен кадрларды даярлауға инвестиция салу. Соңында, халықаралық компанияларды белсенді түрде тарту.
Қытай мен АҚШ үлгілері табыстың мүмкін екенін көрсетеді. Бірақ бұл үшін нақты жоспар мен саяси ерік қажет.
Таза энергияға көшу – бұл Қазақстан үшін тек сынақ емес, сонымен қатар мүмкіндік. Стратегиялық өнеркәсіптік саясат экономиканы табысты трансформациялаудың кілті болады. Таза энергияға инвестиция салу елдің әлемдік нарықтағы орнын нығайтып, тұрақты экономиканың негізін қалап береді.
Қазақстан табысқа жету үшін барлық мүмкіндіктерге ие. Бірақ әрекет ету уақыты қазір.
Дайындаған: Лина Егель қызы арнайы www.economyKZ.org үшін
