Солтүстік Қазақстан облысының 14 аумақтық бюджеті (Петропавл қаласы мен 13 аудан) кірістерінің нақтыланған жиынтық жылдық жоспары 119 724,2 млн теңгені құрайды. 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша өспелі қорытындымен атқарылу көлемі 58 246,7 млн теңгеге немесе жылдық жоспардың 48,7%-ына жетті. Есепті кезеңге белгіленген түсімдердің жиынтық жоспары 100,9%-ға орындалды.
Аумақтар кірісінің құрылымында салық түсімдерінің үлесі орындалған соманың 91,2%-ын (53 124,5 млн теңге), негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 6,4%-ын (3 743,4 млн теңге), салықтық емес түсімдер 2,4%-ын (1 379,0 млн теңге) құрайды. Облыс аумақтарының кіріс базасы негізінен салық түсімдеріне сүйенеді.
Аумақтық бюджеттерден бөлек, облыс деңгейінде басқарылатын облыстық бюджет қалыптастырылады. Есепті күнге оның меншікті салық түсімдері 15 226,3 млн теңгені немесе жылдық жоспардың 49,6%-ын құрады. Оның негізгі бөлігін әлеуметтік салық қамтамасыз етеді. Республикалық бюджеттен берілетін трансферттерді қоса есептегенде, облыстық бюджет кірістерінің жалпы көлемі жылдық жоспардың 58,4%-ына орындалды. Облыстық бюджеттің көрсеткіштері аумақтар рейтингіне енгізілмей, бөлек қарастырылады.
Салық түсімдерінің құрылымы
Аумақтардың салық түсімдері салықтың төрт негізгі түрінен қалыптасқан. Табыс салығы орындалған салық түсімдерінің 69,4%-ын қамтамасыз етеді және жергілікті бюджеттердің басым кіріс көзі саналады. Тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтардың үлесі — 16,1%, меншік салығы — 12,3%, заңдық мәні бар әрекеттер үшін алынатын міндетті төлемдер — 2,1%.
Табыс салығы жеке табыс салығына (23 665,5 млн теңге, салық түсімдерінің 44,5%-ы) және корпоративтік табыс салығына (13 219,0 млн теңге, 24,9%) бөлінеді.
Үлесі 16,1% болатын тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтардың жылдық жоспары 58,0%-ға орындалған. Бұл салық түсімдерінің орташа көрсеткішінен (53,9%) жоғары.
Салық түсімдері бойынша аумақтар рейтингі (2026 жылғы 1 шілде, млн теңге)
Салық базасының шоғырлануы
Петропавл қаласы 14 аумақтық бюджеттің біреуін ғана құрағанымен, облыс аумақтарының орындалған салық түсімдерінің 59,3%-ы осы қалаға тиесілі. Қалған 13 аудан 40,7%-ын қалыптастырады. Ең ірі үш аумақтың (Петропавл Қ.Ә., Қызылжар ауданы, Тайынша ауданы) үлесі — 71,1%, ең ірі бес аумақтың үлесі — 80,3%.
Аумақтар арасындағы салық түсімдерінің бөлінісі бойынша Херфиндаль-Хиршман индексі 3 682 тармақты құрайды. Бұл салық базасының жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді. Облыс аумақтарының салық түсімдерінің 59,3%-ын Петропавлдың өзі қалыптастырады. Сондықтан жалпы облыстық көрсеткіштің динамикасы көбіне осы аумақ бюджетінің атқарылуына тәуелді. Түсім көлемі ең төмен жеті аумаққа салық базасының жиынтық 12,6%-ы тиесілі.
Жоспарды орындаудағы көшбасшылар мен аутсайдерлер
Нақтыланған жылдық жоспардың орындалу қарқыны бойынша (жартыжылдық сызықтық меже — 50%) Ақжар ауданы (71,5%), Есіл ауданы (70,5%) және Айыртау ауданы (65,2%) көш бастап тұр. Ең төмен көрсеткіштер Жамбыл ауданында (42,6%), Петропавл Қ.Ә. (50,7%) және Аққайың ауданында (51,9%) тіркелді.
Есепті кезеңнің жиынтық жоспарын орындау бойынша Есіл ауданы (140,7%), Тимирязев ауданы (120,3%) және Уәлиханов ауданы (112,5%) алда. Облыстың барлық аумағы есепті кезеңге арналған түсімдердің жиынтық жоспарын орындады немесе артығымен орындады.
Солтүстік Қазақстан облысы аумақтарының кіріс базасы 91,2%-ға салық түсімдерінен қалыптасады. Оның ішінде салық түсімдерінің 69,4%-ы табыс салығына тиесілі. Сондықтан аумақтар жоспарының орындалуы еңбекақы қоры мен ұйымдар пайдасының динамикасына тікелей тәуелді.
Салық базасының Петропавл қаласында шоғырлануы (59,3%) және Херфиндаль-Хиршман индексінің 3 682 тармақ болуы салық базасы шоғырлануының жоғары деңгейін көрсетеді: жалпы облыстық көрсеткіштердің динамикасын басқа аумақтардағы орташа жағдай емес, көбіне Петропавл бюджетінің атқарылуы айқындайды.
Бірінші шілдеге салық түсімдерінің жылдық жоспарға қатысты орташа облыстық орындалуы 53,9%-ды құрады. Бұл жартыжылдық сызықтық межеден, яғни 50%-дан жоғары. Ал кезеңнің жиынтық жоспары 103,9%-ға орындалған. Демек, есепті кезеңге белгіленген жедел межелерден асып түсті.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
