Қостанай облысындағы 20 аумақ бюджетінің (облыстық маңызы бар төрт қала мен 16 аудан) жиынтық нақтыланған жылдық кіріс жоспары 213 951,2 млн теңгені құрайды. 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша өспелі қорытындымен орындалу 98 649,7 млн теңгеге немесе жылдық жоспардың 46,1%-ына жетті. Есепті кезеңге белгіленген жиынтық түсімдер жоспары 99,7%-ға орындалды.
Аумақтар кірісінің құрылымында салық түсімдері орындалған соманың 92,1%-ын (90 821,0 млн теңге), негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 6,2%-ын (6 075,8 млн теңге), салықтық емес түсімдер 1,8%-ын (1 752,8 млн теңге) құрайды. Демек, облыс аумақтарының кіріс базасы негізінен салыққа сүйенеді.
Аумақтар бюджеттерінен бөлек, облыстық деңгейде басқарылатын облыстық бюджет қалыптастырылады. Есепті күнге оның меншікті салық түсімдері 31 661,0 млн теңгені немесе жылдық жоспардың 53,8%-ын құрады. Негізгі үлесті әлеуметтік салық қамтамасыз етеді. Республикалық бюджеттен берілетін трансферттерді қоса есептегенде, облыстық бюджет кірістерінің жалпы көлемі жылдық жоспардың 60,5%-ына орындалды. Облыстық бюджет көрсеткіштері аумақтар рейтингіне енгізілмей, бөлек қарастырылды.
Салық түсімдерінің құрылымы
Аумақтардың салық түсімдері салықтың негізгі 4 түрінен қалыптасқан. Табыс салығы орындалған салық түсімдерінің 79,6%-ын қамтамасыз етіп, жергілікті бюджеттердің басты кіріс көзіне айналды. Мүлік салығының үлесі — 11,2%, тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтар — 6,8%, заңдық мәні бар әрекеттер үшін міндетті төлемдер — 2,4%.
Табыс салығы жеке табыс салығына (47 629,9 млн теңге, салық түсімдерінің 52,4%-ы) және корпоративтік табыс салығына (24 677,5 млн теңге, 27,2%) бөлінеді.
Жалпы түсімдегі үлесі 11,2% болатын мүлік салығы жылдық жоспардың 70,3%-ына орындалды. Бұл салық түсімдерінің орташа көрсеткішінен (47,1%) жоғары.
Салық түсімдері бойынша аумақтар рейтингі (2026 жылғы 1 шілде, млн теңге)
Салық базасының шоғырлануы
Облыстық маңызы бар төрт қала — Қостанай, Рудный, Лисаков және Арқалық — 20 аумақтық бюджеттің төртеуін ғана құрағанымен, облыстың орындалған салық түсімдерінің 75,0%-ын қамтамасыз етеді. Қалған 16 ауданның үлесі — 25,0%. Үш ірі аумаққа (Қостанай қ.ә., Рудный қ.ә., Қостанай ауданы) түсімдердің 76,8%-ы, бес ірі аумаққа 82,1%-ы тиесілі.
Аумақтар арасындағы салық түсімдерінің бөлінісі бойынша Херфиндаль-Хиршман индексі 3 273 тармақты құрайды. Бұл салық базасының жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді. Қостанайдың өзі облыс аумақтарындағы салық түсімдерінің 54,0%-ын қалыптастырады, сондықтан жалпы облыстық көрсеткіштің серпіні едәуір дәрежеде осы аумақ бюджетінің орындалуына тәуелді. Түсім көлемі ең төмен он аумақтың жиынтық үлесі салық базасының 8,0%-ын ғана құрайды.
Жоспарды орындаудағы көшбасшылар мен аутсайдерлер
Нақтыланған жылдық жоспардың орындалу қарқыны бойынша (жартыжылдық сызықтық меже — 50%) Науырзым ауданы (85,8%), Федоров ауданы (68,7%) және Қостанай ауданы (64,4%) алда. Ең төмен көрсеткіштер Лисаков қ.ә. (35,4%), Әулиекөл ауданы (40,3%) және Сарыкөл ауданында (40,4%) тіркелді.
Есепті кезеңнің жиынтық жоспарын орындау бойынша Ұзынкөл ауданы (167,0%), Амангелді ауданы (131,8%) және Федоров ауданы (131,7%) көш бастады. Әулиекөл ауданы (97,0%), Қостанай қ.ә. (95,5%), Сарыкөл ауданы (91,7%) және Лисаков қ.ә. (78,7%) кезең жоспарын 100%-дан төмен орындады. Есепті күнге жоспарлы межеге жетпеген облыстағы жалғыз аумақтар да осылар.
Әулиекөл ауданы, Қостанай қ.ә., Сарыкөл ауданы және Лисаков қ.ә. кезеңнің жиынтық жоспарын 100%-дан төмен орындап қана қоймай, жылдық жоспардың орташа облыстық қарқынына да жете алмады. Екі көрсеткіш те артта қалуды аңғартатын жалғыз аумақтар — осылар.
Қостанай облысы аумақтарының кіріс базасының 92,1%-ы салық түсімдерінен қалыптасады, ал салық түсімдерінің 79,6%-ы табыс салығына тиесілі. Сондықтан аумақтар жоспарының орындалуы еңбекақы қоры мен ұйымдар пайдасының серпініне тікелей тәуелді.
Салық базасының Қостанай, Рудный, Лисаков және Арқалық қалаларында шоғырлануы (75,0%) және Херфиндаль-Хиршман индексінің 3 273 тармаққа жетуі концентрацияның жоғары екенін көрсетеді. Жалпы облыстық көрсеткіштердің серпінін өзге аумақтардың орташа нәтижесі емес, едәуір дәрежеде Қостанай бюджетінің орындалуы айқындайды.
2026 жылғы 1 шілдеде салық түсімдерінің жылдық жоспарға қатысты орташа облыстық орындалуы 47,1%-ды құрады. Бұл жартыжылдық сызықтық 50% межеден төмен. Ал кезеңнің жиынтық жоспары 98,9%-ға орындалды, яғни есепті кезеңге белгіленген жедел бағдарларға жеткен жоқ.
Екі көрсеткіш бойынша да — кезеңнің жиынтық жоспары мен жылдық жоспардың орындалуы бойынша — орташа облыстық деңгейден төмен нәтиже көрсеткен жалғыз аумақтар: Әулиекөл ауданы, Қостанай қ.ә., Сарыкөл ауданы және Лисаков қ.ә. Есепті күнге салық түсімдерін жинаудағы ең айқын артта қалу осы аумақтарда байқалды.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
