Әлемдегі және Қазақстандағы жағдай
БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) мәліметтері бойынша 2023 жылы әлемдік ет өндірісі 365 миллион тоннаны құрады, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 0,8 пайыздық тармаққа көп (362 миллион тонна).
Ет өндіру және тұтынудан әлемдік көшбасшы – Қытай, ол 2022 жылы шамамен 95 миллион тонна ет өндірді. Екінші орында АҚШ орналасқан — оның өндірісі шамамен 50 миллион тоннаны құрайды.
Үшінші орында Бразилия тұр — ол 31 миллионнан астам тонна ет өндірген. Сонымен қатар, Бразилия 2022 жылы 9 миллионнан астам тонна ет экспорттаған әлемдік экспорттағы көшбасшы болып табылады.
Сол кезеңде Қазақстан шамамен 1,8 миллион тонна ет өндірді.

Қазақстанда ішкі нарық үшін ғана емес, сондай-ақ шетелге, әсіресе Қытай мен Таяу Шығыс елдеріне ет экспорттау потенциалы бар жоғары сапалы ет өндіруге барлық жағдайлар жасалған. Дегенмен, Қазақстан тек көршілес елдерден ғана емес, сонымен қатар алыс шетелдерден, мысалы, Бразилиядан ет сатып алуға мәжбүр.
Кең байтақ жерлеріне қарамастан, 2024 жылғы 1 қаңтарда Қазақстанда ірі және шағын малдың жалпы саны 30 миллион бас пен 44 миллион үй құстарынан аспайды. Бұл, климаттық жағдайлары ұқсас Монголиямен салыстырғанда өте аз (толығырақ менің талдауымда – «Кім көп ет жейді: Монголия ма, әлде Қазақстан ба?»).
Қазақстандағы агроөнеркәсіптік кешеннің қазіргі мәселелері
Жақында Қазақстан халқына Жолдауында Президент арнайы комиссияның 2 миллион бас ірі мал (ІМ) және 3 миллионнан астам бас шағын малдың (ШМ) болмағандығын анықтағанын айтты. Бұл оқиға саладағы проблемалардың көлемін түсінуге өте маңызды және мәселені түсіну оның шешімінің жартысы болып табылады.
Мемлекет басшысы айтқан сандар бірден бірнеше мәселені көрсетеді:
- Ауыл шаруашылығы өндірушілерін қолдау жүйесіндегі коррупция. Әрбір ІМ басына мемлекеттік көмек көрсетілген болуы мүмкін, оның көлемі 150-ден 300 мың теңгеге дейін өзгереді (мал шаруашылығы өнімдерінің өсімділігін және сапасын арттыруды, тұқымдық мал шаруашылығын дамытуға субсидиялау ережелері бойынша);
- Жергілікті атқарушы органдар үшін KPI жүйесіндегі кемшіліктер. Акимдерге өте қарапайым, бірақ орындау қиын KPI қойылады. Мысалы, өткен жылмен салыстырғанда мал басының санын пайызбен арттыру талап етіледі. Мысалы, жыл сайын мал басының 10% өсімі талап етіледі, алайда мұндай KPI-дің кемшілігі – малдың өлімі, ұрлығы, азық-түлік мәселелері болуы мүмкін. Өз «орындарын» сақтау үшін акимдер статистикалық парақтарды алдын ала жалған ақпаратпен толтыру әдісіне жүгіне алады.
Деректерді бұрмалаудан туындаған потенциалды залал:
- Тек ІМ бойынша тиімсіз субсидиялаудан экономикаға келетін шығын 300-ден 600 миллиард теңгеге дейін жетуі мүмкін;
- Ел 807 миллионнан астам килограмм етті (684 миллион килограмм ІМ бойынша және 123 миллион килограмм ШМ бойынша) ала алмады;
- Халықаралық нарықтарда Қазақстан 5,4 миллиард АҚШ долларынан астам табыс таба алар еді (әлемдік нарықтағы бір килограмм ірі қара етінің орташа бағасы 6,8 АҚШ доллары, қой етінің бағасы 5,4 АҚШ доллары).
Сондай-ақ, еттен басқа, Қазақстан мал шаруашылығы өнімдерін өңдеуден қосымша табыс табуы мүмкін. Мысалы, бір сиырдан 16 жұп аяқ киім жасауға болады, қосымша өнеркәсіп тауарларын өндіруге болады және т.б.
Ұсыныс:
-
Тікелей субсидиялаудан бас тартып, саланы жеңілдетілген несиелеу бағытына бұру;
-
Жергілікті атқарушы органдар үшін KPI жүйесін жетілдіру, әсіресе, өндірісті модернизациялау және инновацияларды енгізу мүмкіндіктерін жасайтын «жабық циклді» экономиканы дамытуға бағытталған, жыл сайынғы өндірістік өнімділіктің 3% өсімін және, нәтижесінде, ЖІӨ-нің 7% өсімін қамтамасыз ету.
Автор: Ерлан Қаримов
экономист


