Климаттың өзгеруі жаһандық мәселеге айналған қазіргі жағдайда көптеген елдер бюджетке климаттық аспектілерді енгізе бастады. Мысалы, Австрия «жасыл бюджеттеуге» кешенді әдіс енгізіп, бюджеттің әр шығынын климатқа әсері тұрғысынан бағалауды қолға алған.
2022 жылы Австрия «жасыл бюджеттеудің» арнайы әдісін енгізіп, федералды бюджеттің барлық 38 000 баптарына жүйелі талдау жүргізді. Нәтижесінде, бюджет баптарының шамамен 10%-ы климаттық аспектілермен байланысты екені анықталып, олардың әсері тұрақты жақсартуды бақылауға алынған.
Қазақстанда климаттық мақсаттарға бағытталған шығындарды жүйелі есепке алу тәжірибесі әлі күнге дейін қалыптаспаған. Бұл ретте ел 2030 жылға қарай парниктік газ шығарындыларын 15%-ға қысқартуды және 2060 жылға дейін көміртексіз экономикаға қол жеткізуді жоспарлап отыр.
ҚАЗАҚСТАНДА БЮДЖЕТТІҢ КЛИМАТҚА ӘСЕРІН БАҒАЛАУҒА БІРІНШІ ҚАДАМ
Тек қазіргі жағдайды түсіну үшін Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы климаттық мақсаттарға Қазақстан қанша қаражат жұмсайтынын алғашқы рет бағалауға тырысты. Әдістеме климаттық шығындарды белгілейтін концепцияға негізделген. Мұнда тікелей климаттық мақсаттарға бағытталған шығындар мен жанама әсері бар шығындар ескерілді.
Анализ бюджет шығындарының 16 функционалдық тобының барлық баптарын қамтыды. Әр бап төрт деңгейлі маңыз шкаласы арқылы бағаланды:
• Жоғары маңыздылық (>70%) – климаттық мақсаттарға тікелей бағытталған шығындар (мысалы, климаттың өзгеруіне бейімделу жобалары).
• Орташа маңыздылық (50–70%) – климаттық тұрақтылықты ішінара жақсартатын шығындар.
• Төмен маңыздылық (20–50%) – климатқа жанама әсері болуы мүмкін шығындар.
• Шекті маңыздылық (<20%) – экологиялық мақсаттарға ең аз байланысы бар шығындар.
НЕГІЗГІ ҚОРЫТЫНДЫЛАР
2023 жылғы деректер бойынша климаттық мақсаттармен тікелей немесе жанама байланысты шығындардың үлесі мемлекеттік бюджеттің 4,9%-ын немесе шамамен 1,1 трлн теңгені ($2,4 млрд) құрады. Оның ішінде климаттық жоғары маңызға ие шығындар – «таза климаттық бюджет» – 3,2%-ды ($1,57 млрд) құрады.
Сурет: Елдің мемлекеттік бюджетіндегі климаттық шығындардың өзгерісі.
Соңғы бес жылдағы динамика климаттық шығындардың жалпы көлемінің 1,4 есе өскенін көрсетеді. Бұл елде климаттық мәселелердің маңыздырақ болып келе жатқанын дәлелдейді.
НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕР
Климаттық шығындар артқанына қарамастан, Қазақстанның қазіргі бюджет жүйесі климаттық аспектілерді жоспарлау кезінде ескермейді. Бюджеттік бағдарламалар салалық қажеттіліктерге бағытталған және климаттық мақсаттармен үйлеспейді. Мысалы, мектептер мен ауруханалардың құрылысы энергия үнемдейтін технологияларды немесе климаттық тұрақтылық стандарттарын қамтымайды. Бұл олардың шығарындыларды азайтуға ықпалын төмендетеді.
Австрияда мұндай шығындар «айтарлықтай зиян келтірмеу» (Do No Significant Harm) қағидасы бойынша бағаланады. Мұндай тәсіл экологиялық және экономикалық аспектілерді басқарудың барлық деңгейлерінде ескеруге мүмкіндік береді.
БҰЛ ҚАЛАЙ ЖАҚСАРТЫЛАДЫ?
Қазақстанның бюджет жүйесіне климаттық аспектілерді енгізу үшін кешенді тәсіл қажет. Бұл жоспарлауды, мониторингті, талдауды және шығындарды климаттық мақсаттарға ықпалы тұрғысынан бағалауды қамтуы тиіс.
Алдымен, климаттық бюджеттеудің арнайы әдіснамасын әзірлеу керек. Бұл бюджет баптарын жан-жақты талдап, олардың маңыздылығын жіктеп, әсерін бағалау жүйесін құруға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл қаржыландыру бағыттарының шығарындыларды азайтуға және климаттық өзгерістерге бейімделуге тигізетін әсерін нақтылауға жол ашады.
Климаттық аспектілерді мемлекеттік шығындар бағдарламаларына енгізу маңызды. Бұл климаттық индикаторларды бюджет жоспарларына енгізуді және оларды ұлттық стратегиялармен үйлестіруді талап етеді. Бюджеттік бағдарламаларды энергия үнемдеу, инфрақұрылымның тұрақтылығын арттыру және жасыл технологияларды енгізу шараларын қамтитындай етіп қайта қарау қажет.
Климаттық шығындарды бақылау және есеп беру жүйесін нығайту керек. Ол үшін ұлттық және аймақтық деңгейлерде климаттық шығындарды қадағалайтын бірыңғай ақпараттық платформа құру қажет. Бұл шығындардың тиімділігін талдауға, олқылықтар мен басымдықтарды анықтауға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік қызметкерлерді оқыту және олардың біліктілігін арттыру – климаттық бюджеттеуді табысты іске асырудың маңызды бөлігі. Олар климаттық бюджеттеудің принциптері мен құралдарын білуі және климаттық қауіптер мен мүмкіндіктерді ескере алуы тиіс.
Климаттық шығындарды бағалау бойынша міндетті стандарттар мен нормативтік талаптарды әзірлеу қажет. Олар бюджеттік басқару процесінің ажырамас бөлігіне айналуы керек және халықаралық стандарттарға сай болуы тиіс. Бұл халықаралық климаттық қорлардан қосымша ресурстар тартуға мүмкіндік береді.
Климаттық бюджеттеуді енгізу процесі біртіндеп жүзеге асырылып, тұрақты бағаланып отыруы қажет. Бұл тәсілдерді түзетуге, жаңа құралдарды біріктіруге және климаттық мәселелерді тұрақты дамытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы бұл бастамаға қызығушылық танытқан мемлекеттік органдарға техникалық қолдау көрсетуге дайын.
Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы арнайы www.economykz.org порталы үшін
