EC[ON]OMY

Қытай автокөліктері: Қазақстандағы жаңа трендтер

2026 жылдың қаңтар-мамыр айларындағы деректер Қазақстанның автонарығында түбегейлі өзгерістер жүріп жатқанын көрсетеді. Осы кезеңде елге 811 млн доллардың жеңіл автокөлігі импортталса, экспорт көлемі небәрі 20 млн долларды құрады. Яғни экспорт импорттың 2,5%-ына ғана тең. Бұл Қазақстан автонарығының әлі де сыртқы жеткізілімдерге тәуелді екенін аңғартады.

Бірақ негізгі өзгеріс импорт көлемінде емес, оның құрылымында жатыр.

2019 жылдың қаңтар-мамырында жеңіл автокөлік импорты 319 млн доллар болса, 2023 жылы бұл көрсеткіш 1,23 млрд долларға дейін жетті. Кейін нарық біртіндеп салқындай бастады. Биылғы бес айдың қорытындысы өткен жылдың сәйкес кезеңінен 21%-ға, ал 2023 жылғы рекордтық деңгейден 34%-ға төмен.

Соған қарамастан қазіргі импорт көлемі 2019 жылғы деңгейден әлі де 2,5 есе жоғары. Сондықтан бүгінгі төмендеу бұрынғы қалыпты жағдайға оралу емес, нарықтың жаңа кезеңге бейімделуі ретінде қарастырған жөн.

Бензин қозғалтқышы әзірге басым позициясын сақтап отыр. Оның үлесіне импорт құнының шамамен 69%-ы тиесілі. Ең ірі сегмент — қозғалтқыш көлемі 1500-3000 см³ болатын көліктер. Бұл санатқа 242 млн долларлық автокөлік импортталды. Ал қозғалтқыш көлемі 3000 см³-тен жоғарыбензинді көліктердің импорты 187 млн долларды құрады.

Бұл іштен жанатын қозғалтқышы бар дәстүрлі автокөліктердің әлі де нарықтың негізгі бөлігін құрайтынын көрсетеді. Сонымен бірге нарықтың бағыты біртіндеп өзгеріп келеді. Электромобильдер мен гибридтердің үлесі импорттың шамамен 30%-ына жетті. Қазақстан үшін бұл өте маңызды құрылымдық өзгеріс.

Бір жыл ішінде таза электрлі көліктер импорты 12 млн доллардан 122 млн долларға дейін өсті. Қуатталатын гибридтердің импорты 81 млн долларды, ал кәдімгі гибридтердің көлемі 40 млн долларды құрады. Бұл сатып алушылардың таңдауы өзгеріп жатқанын білдіреді. Енді олар қозғалтқыш түріне ғана емес, технологиясына, жанармай шығынына, брендке, жабдықталуына және болашақтағы пайдалану құнына да көбірек мән бере бастады.

Ең үлкен өзгеріс жеткізуші елдер арасында болды.

Бірнеше жыл бұрын Қазақстанға жеңіл автокөліктің негізгі бөлігі Ресейден келетін. Мысалы, 2021 жылдың қаңтар-мамырында Ресейдің үлесі импорттың 40%-дан астамын құраған. Алайда 2022 жылдан кейін бұл модель түбегейлі өзгерді. Ресейден жеткізілім күрт қысқарып, оның орнын Қытай тез арада басты.

2026 жылдың алғашқы бес айында Қазақстанға Қытайдан 339 млн доллардың жеңіл автокөлігі жеткізілді. Бұл жалпы импорттың шамамен 42%-ы. Жапониядан 225 млн доллар, яғни 28%-ға жуық көлік әкелінді. Осылайша Қытай мен Жапония бірге Қазақстандағы автокөлік импортының шамамен 70%-ын қамтамасыз етіп отыр. Ал АҚШ пен Германияны қосқанда, алғашқы төрт елдің үлесі жалпы импорттың 91%-ына жетеді.

Қытай Қазақстан нарығына тек төмен бағамен ғана кірген жоқ. Ол жаңа модельдерді жылдам жаңартуымен, электромобильдері мен гибридтерімен, бай жабдықталған нұсқаларымен және белсенді дилерлік саясатымен ерекшеленді.

Бұрын ресейлік жаппай модельдер иеленген орынды бүгінде қытайлық брендтер басып келеді. Ал Жапония, АҚШ және Германия сенімді пайдаланылған көліктер, премиум сегмент және жоғары бағалы модельдер бағытындағы өз орындарын сақтап отыр.

Ел ішінде импорттың негізгі бөлігі Алматы арқылы рәсімделеді. Қалаға 556 млн доллар, яғни жалпы импорттың шамамен 69%-ы тиесілі. Бұл көліктердің басым бөлігін алматылықтар сатып алады дегенді білдірмейді. Алматы бұрынғысынша Қазақстанның басты кедендік, логистикалық, дилерлік және қаржылық автомобиль хабы болып қала береді. Көлік осы жерде рәсімделгенімен, кейін Астанаға, Шымкентке, Қарағандыға, Атырауға немесе басқа өңірлерге жөнелтіледі.

Экспорттың көлемі әзірге әлдеқайда төмен. 2026 жылдың қаңтар-мамырында Қазақстан 20 млн доллардың жеңіл автокөлігін экспорттады. Салыстыру үшін айтсақ, ең жоғары көрсеткіш 2023 жылдың дәл осы кезеңінде тіркеліп, 167 млн долларға жеткен болатын.

Алайда бұл тұрақты өндірістік серпіліс емес, өңірлік логистиканың өзгеруіне байланысты қалыптасқан уақытша реэкспорт толқыны еді. 2023 жылдан кейін бұл бағыт айтарлықтай қысқарды.

Бүгінде экспорттың негізгі бөлігі Қырғызстан мен Тәжікстанға бағытталған. Бұл екі мемлекет жалпы экспорттың шамамен 80%-ын қамтамасыз етеді. Экспорттың басым бөлігі де Алматы арқылы жүзеге асады. Яғни қазіргі экспорт толыққанды автомобиль экспорттық индустриясынан гөрі өңірлік жеткізу тізбегіне көбірек ұқсайды.

Қазақстанның автонарығы құлдырап жатқан жоқ. Ол жаңа кезеңге өтті. Ресейдің басымдығы аяқталды. Қытай негізгі жеткізушіге айналды. Электромобильдер мен гибридтер тар сегменттен шығып, нарықтың маңызды бөлігіне айналып келеді. Алматы елдің басты автомобиль хабы ретіндегі орнын күшейтті.

Ал экспорт әзірге әлсіз буын болып қалып отыр. Қазақстанда автокөлік құрастыру өндірісі де, өңірлік жеткізілімдер де бар. Бірақ халықаралық нарыққа тұрақты жұмыс істейтін экспорттық автомобиль индустриясы әлі қалыптасқан жоқ. Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ импорт көлемінде емес.

Қазақстан ірі импорттық нарық мәртебесінен өңірлік құрастыру, сервис, дистрибуция және экспорт орталығына айнала ала ма? Әзірге бұл сұрақтың жауабы сақтықты талап етеді. Нарықтың өзі өзгеріп үлгерді. Енді сол өзгеріске өндірістік модельдің ілесуі маңызды.

Ернар Серік, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы, Tradereport Telegram арнасының авторы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top